گرده افشانی مصنوعی در باغات پسته

گیاه پسته گیاهی دو پایه یا dioecious است. گیاهان دو پایه گیاهانی هستند که گل های نر و ماده روی دو پایه مختلف قرار دارند بعبارت ساده تر گلهای نر روی درختان نر و گلهای ماده روی درختان ماده قرار دارند. گرده افشانی عبارت است از عملیاتی که دانه های گرده روی گلهای ماده قرار یک گیاه قرار می گیرند و تلقیح گامت ماده توسط گامت نر موجب لقاح و نهایتا تولید میوه می شود. در گیاهان دوپایه مانند پسته عملیات گرده افشانی (pollination) در ایجاد محصول و تولید میوه بسیار مهم و حیاتی است. معمولا در درختان پسته درختان نر در بهار زودتر به ثمر می نشینند. مطالعات مشخص کرده که گلهای ماده در پسته به تدریج باز می شوند و بنابراین گلهای ماده ای که زودتر به ثمر می نشینند شانس بیشتری برای تلقیح با دانه های گرده دارند و متاسفانه در بسیاری از موارد یا صحیح تر بسیاری از گلهای ماده ای که دیرتر از همه باز می شوند شانس تلقیح پیدا نمی کنند چون در این بازه زمانی گرده ای در هوا وجود ندارد و درختان نر تولید گرده را متوقف کرده اند. علاوه بر عدم هماهنگی فعالیت درختان نر و ماده در پسته در بهار برای تلقیح و باروری معضل دیگر در پدیده گرده افشانی کم بودن درختان نر نسبت به درختان ماده است. البته در California توجه در خوری به تعداد درختان نر شده است و تعداد درختان نر در حد نرمال است. قرار گرفن درختان نر در بین درختان ماده در پسته از نظر مطلوب بودن گرده افشانی فرمول خاص خود را دارد که در کشورهای پیشرو از نظر صنعت پسته بویژه ایالات متحده بخوبی رعایت شده است. معمولا استاندارد تعداد درختان نر و ماده نسبت 1 به 8 تا 1 به 14 ارزیابی شده است که متاسفانه در پسته کاری های کرمان اصلا چنین نسبتی وجود ندارد و تعداد درختان نر بسیار کم گزارش شده است که علل مختلفی دارد. در ارتباط با مشکل اول یعنی عدم همزمانی فعالیت درختان نر و ماده و در نتیجه پایین آمدن راندمان تلقیح یا fertilization مطالعات و کوشش های زیادی بمنظور همزمان سازی یا بعبارت صحیح تر رفع محدودیت عدم همزمانی در دنیا انجام شده است که متاسفانه هیچ کدامشان در ایران (بزرگترین صادر کننده پسته در دنیا) صورت نپذیرفته! و این جای تاسف و شگفتی است. یکی از راههای جالب و مفید فایده استفاده از گرده افشانی مصنوعی در درختان پسته بوده است. گرده افشانی مصنوعی موجب افزایش باوری و تلقیح گلهای ماده در پسته می شود. استفاده از گرده افشانی مصنوعی در درختان پسته بخصوص در کشور ترکیه رواج پیدا کرده است. گرده افشانی مصنوعی موجب می شود تقریبا هیچ گل سالم ماده ای در باغ بدون تلقیح باقی نماند و این بسیار سودمند است. مطالعات نشان داده استفاده از گرده افشانی مصنوعی موجب افزایش تعداد خوشه ها، افزایش تعداد دانه در خوشه و کاهش پوکی در پسته می شود تحقیقات مشخص کرده که اساسا گرده افشانی پسته به کمک باد صورت می گیرد و در بازه زمانی گلدهی هر باد بیشتر بوزد در نتیجه میزان تلقیح گلهای ماده در پسته بیشتر خواهد شد. گرده افشانی الکترواستاتیکی یکی از روشهایی است که جدیدا معرفی شده است و سابقه زیادی ندارد. استفاده از گرده افشانی الکترواستاتیکی (Electrostatic pollination) در بسیاری از باغات میوه از جمله سیب، بادام، فندق، زیتون و اخیرا در باغات پسته California کارآیی خودش را نشان داده است. بصورت خلاصه دستگاه گرده افشانی الکترواستاتیکی دستگاهی است که دارای نازلهایی دارای بار الکتریکی است و دانه های گرده را در هنگام خروج از نازل باردار می کند و بار ایجاد شده از نظر الکتریکی با بار الکتریکی موجود در گلهای ماده کاملا متضاد است و بنابراین دانه گرده کاملا روی گلهای ماده قرار می گیرد و بنابراین 100 درصد تلقیح انجام می شود اگر مشکل دیگری وجود نداشته باشد. استفاده از گرده افشانی الکترواستاتیکی مورد اقبال باغدارای پسته در California قرار گرفته و سال به سال بر میزان استفاده از آن در باغات پسته افزوده می شود. نحوه گرده افشانی الکترواستاتیکی جالب است ابتدا دانه های گرده توسط دستگاه مخصوص یا بصورت دستی از روی گلهای ماده درختان پسته جمع آورری می شوند و طی یک پروسه نسبتا ساده می توان آنها را در محل مناسب قرار داد و هر زمان که لازم بود از آنها استفاده کرد. جمع آوری و نگهداری صحیح و استاندارد دانه های گرده را می تواند آنها را تا چندین سال قابل استفاده کند. قبل از استفاده گرده ها در گرده افشانی الکترواستاتیکی ابتدا گرده ها با یک آزمون مخصوص تست می شوند تا از قدرت باوری آنها اطمینان لازم فرآهم شود. قرار دادن دانه های گرده در داخل دستگاه و پاشش آنها توسط گرده پاش الکترواستاتیکی در زمان مناسب موجب تلقیح گلهای ماده خواهد شد. همانطور که قبلا اشاره شد گرده افشانی طبیعی درختان پسته توسط باد دارای محدودیت های مختلفی است که ممکن است گاها راندمان fertilization را پایین بیاورد. فاصله مناسب انتقال دانه های گرده از درختان نر به درختان ماده توسط باد حدودا 20 متر برآورد شده است که این فاصله در پسته کاری های استان کرمان یک رویاست و گاها فاصله درختان نر و ماده به صدها متر می رسد که نتیجتا گرده افشانی مناسبی صورت نمی گیرد. چنین پروژه هایی که باعث افزایش عملکرد تولید پسته می شوند باید مد نظر مسولین باشند. به امید روزهای بهتر برای صنعت پسته ایران.

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده-کارشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی

گرده افشانی دستی در درختان پسته

درختان پسته درختانی دوپایه هستند بدین معنی که گلهای نر روی یک درخت و گلهای ماده روی درختان ماده قرار دارند. بر خلاف نظر و تصور بسیاری حشرات نقش چندانی در گرده افشانی در درختان پسته ندارند و اساسا گرده افشانی در درختان پسته توسط باد انجام می شود. بنابراین عدم سم پاشی در دوره گلدهی بمنظور کم اثر بودن روی حشرات گرده افشان بیشتر به جک می ماند تا واقعیت!! در واقع درختان پسته داری گل های ناقص هستند. یا imperfect flower. گل ناقص به گلی گفته می شود که فاقد یکی از اجرا اصلی گل باشد. اجزای اصلی یک گل عبارتند از کاسبرگ، گلبرگ، مادگی و…در واقع درختان پسته فاقد گلبرگ یا petal هستند!! گلبرگها یک مزیت عمده برای گلها محسوب می شود و آن مزیت این است که حشرات گرده افشان با فعالیتی که روی گلبرگها دارند موجب انتقال دانه های گرده از درختان نر به درختان ماده می شوند. بنابراین نقش حشرات در گرده افشانی درختان پسته بسیار جزیی است و در عوض باد این بار را بدوش می کشد. در واقع در بسیاری از باغات پسته پدیده گرده افشانی به علل مختلف از جمله عدم همپوشانی درختان نر با ماده دارای راندمان مناسبی نیست و در واقع یکی از علت های پوکی بالا در درختان پسته عدم گرده افشانی مناسب است. در بیش از 170 مقاله ای که تا کنون در این وبلاگ به علاقه مندان عرضه شده است چندین مقاله به اهمیت گرده افشانی و مشکلات آن در باغات پسته ایران پرداخته شده است که خوانندگان می توانند به آنها مراجعه کنند. یکی از تحقیقات مهم و کاربردی در باغات پسته ایران می تواند افزایش راندمان گرده افشانی با متدهای مختلف از جمله دستگاههای گرده پاش باشد که متاسفانه مانند بسیاری از تحقیقات دیگر ول معطل مانده است!! بسیاری از کشاورزان و باغداران این سوال را می پرسند که با شرایط فعلی آسانترین راه گرده افشانی مصنوعی در باغات پسته چیست؟ آیا می شود با توجه به کم بودن تعداد درختان نر و از همه مهمتر عدم همپوشانی درختان نر با درختان ماده آیا روشی است که بتوان راندمان گرده افشانی را بالا برد!! حتما چنین راهی وجود دارد و متدهای مختلفی وجود دارد و تست شده و جواب آن نیز قابل قبول بوده است. بهر روی استفاده از گرده افشان های الکترواستاتیک در ایران بعلت نبود تکنولوژی آن میسر نیست اما می توان بصورت دستی گرده افشانی را در سطوح محدود انجام داد. گرده افشانی مصنوعی در باغات پسته به سه بخش کلی تقسیم بندی می شود 1-جمع آوری دانه های گرده: البته جمع آوری دانه های گرده و قرار دادن آنها در شرایط استاندارد دارای پروتوکل خاصی است و دیمی نمی توان گرده های را از روی درختان ماده جمع آوری کرد و ضمنا از همه درختان نر نیز نمی توان گرده گرفت. جمع آوری دانه های گرده از روی درختان نر دارای فن و فوت خاصی است که متاسفانه در این نوشتار قابل بیان نیست!! 2-ذخیره سازی دانه های گرده و اطمینان از زنده مانده و قابلیت باروری دانه های گرده: که این مرحله نیز دارای ریزه کاریهای خاص خود است و باید بر اساس پروتوکل عمل کرد 3- مرحله آخر پاشش دانه های جمع آوری شده روی کلاله یا استیگمای درختان ماده است که شاید مهمترین و حساسترین مرحله باشد. همانطور که اشاره شد بارها باید این مراحل بر اساس متدهای خاص باشد و نمی شود سرخود به چنین کاری اقدام کرد چون راندمان کار را پایین می آورد!! بهر روی گرده افشانی دستی مصنوعی می تواند تا حد زیادی کمک کننده باشد. برخی از مواد با درصدهای خاص اگر به گرده های جمع آوری شده اضافه شوند نتایج مثبت تری نسبت به کاربرد منفرد دانه های گرده دارد. مطالعات نشان داده که گرده افشانی مصنوعی اثر سویی روی بازدهی محصول ندارد و موجب تداخل در گرده افشانی طبیعی نخواهد شد و دارای اثرات سو نسبت به عدم گرده افشانی مصنوعی نیست!! کار روی گرده افشانی مصنوعی درختان پسته در ایران دارای اهمیت بسیار زیادی است و امیدواریم کار بیشتری روی آن انجام شود. به امید فردایی بهتر برای صنعت پسته ایران.

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده-کارشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی-عضو انجمن پسته ایران