عدم کارآیی مناسب درختان نر پسته در باورسازی گلهای ماده-بررسی کلی-آخرین دستاوردها

درختان پسته درختانی دوپایه یا dioecious هستند. درختان دوپایه درختانی هستند که گلهای نر روی یک درخت یا پایه و گلهای ماده روی پایه یا درخت جداگانه قرار دارند. بعبارت ساده تر در پسته درختان نر و ماده جدا هستند. گرده افشانی یا Pollination در تولید موثر و افزایش محصول پسته بسیار مهم است. متعاقب پدیده Pollination پدیده تلقیح یا fertilization اتفاق افتاده تا جنین یا بذر حاصل شود. یکی از نکات بسیار مهم در تولید موثر و گرده افشانی موثر تعداد درختان نر نسبت به درختان ماده است. بصورت استاندارد باید به ازای هر 8 و در برخی منابع 11 درخت ماده 1 درخت نر وجود داشته باشد اما باید توجه داشت این نظریه زمانی بصورت کامل قابل قبول است که گرده افشانی موثری توسط درختان نر انجام شود. بعبارت بهتر در شرایطی که درختان نر چندین هفته زودتر از درختان ماده شروع به فعالیت می کنند و وقتی که بیشتر عملیات تولید گرده صورت گرفت و تقریبا گرده افشانی توسط درختان نر انجام شد درختان ماده شروع به تولید گلهای ماده می کنند افزایش دادن درختان نر کار بیهوده ای ارزیابی می شود. بهر روی با این شرایط دلیلی نیست که بخواهیم میزان یا تعداد درختان نر را افزایش بدهیم و به حد استاندارد برسانیم. کشاورزان و باغدارن کهنه کار پسته در استان کرمان از سالها پیش درختان نر را می بریدند و در هر هکتار فقط چند درخت نر می گذاشتند. این کار در شرایط فعلی کاری بسیار منطقی بنظر می رسد. درختان نری که عمل خود را بدرستی انجام نمی دهند و در واقع هم زمانی میان شکوفایی گلهای نر و گلهای ماده در باغ وجود ندارد پس دلیلی نیست بخواهیم درختان نر را بیخود در باغ افزایش بدهیم. درختانی که هیچ ثمری تولید نمی کنند. اگر بتوانیم مشکل گرده افشانی و عدم همزمانی گلهای نر و ماده در درختان پسته را حل کنیم بلاشک تولید ممکن است حداقل به دو برابر تولید فعلی در باغات پسته ایران برسد. یصورت قطعی یکی از دلایل مهم کاهش تولید پسته در ایران پرفکت نبودن عملیات Pollination و fertilization در درختان پسته است. درختان ماده ما در شرایط باغات پسته استان کرمان مشکل خاصی ندارند مشکل ما مربوط می شود به درختان نر باغات پسته که گرده خوبی ندارند و گرده را زمانی آزاد می کنند که هنوز گل ماده ای باز نشده است. سوال اینجاست که خصوصیات یک درخت نر ایده آل در پسته چیست؟ یک درخت نر خوب باید این شرایط را داشته باشد. 1-از نظر رشد و شادابی و ظاهری قوی و سالم بنظر برسد. 2-دوره تولید گرده آن هر چه بیشتر مقارن با بازشدن گلهای ماده درختان ماده مجاور باشد. بعبارت بهتر هر چه همپوشانی یا overlap زمانی بیشتری بین درختان نر با درختان ماده وجود داشته باشند (از نظر تولید گل و گرده) تولید محصول بیشتر خواهد بود. بدترین و بی مصرف ترین درختان نر درختانی هستند که از نظر زمانی زودتر به گل می نشینند و موثر ترین درختان نر درختانی هستند که با تاخیر بیشتری از نظر زمانی ظاهر می شوند. متاسفانه بیشتر درختان نر ما در شرایط فعلی باغات پسته ایران بی مصرف هستند و دلیل زیادی برای افزایش درختان نر در باغ نیست مگر اینکه تمهیدی علمی و ریشه ای اندیشیده شود. 3-تعداد خوشه های نر درخت نر هر چه بیشتر باشد درخت در تولید گرده بیشتر موثرتر عمل خواهد کرد. 4-برخلاف تصور بسیاری از کشاورزان هر چه اندازه خوشه های نر بزرگتر باشد و دانه های گرده بزرگتر باشند شانس تلقیح آنها افزایش پیدا می کند. 5-هر چه تعداد دانه های گرده در یک خوشه نر بیشتر باشد مسلما شانس تلقیح با گلهای ماده بیشتر خواهد بود. 6- هر چه قدرت جوانه زنی یا ژرمینیشن یا germination در یک دانه گرده بیشتر باشد تولید بیشتر خواهد بود. صرف تولید یا افزایش تعداد گرده ها شرط مهمی است اما مهمتر از آن قدرت جوانه زنی دانه های گرده هنگام تلقیح گلهای نر درختان پسته است. 7-هر چه قدرت زنده ماندن viability یا گذران شرایط محیطی سخت مثلا سرما یا گرما یا فاکتورهای فیزیکی در یک دانه گرده بیشتر باشد دانه گرده با کیفیت تر خواهد بود. 8- درخت نر خوب درختی است که هر سال گرده تولید کند و ما خوشه های آن را ببیینیم. متاسفانه بسیاری از درختان نر در باغات پسته مانند درختان ماده دارای سال On و Off هستند. مشکل اصلی باغات پسته که تقریبا در درختان میوه دیگر نادر است و وجود ندارد این است که درختان نر خیلی زودتر از موعد مقرر تولید گرده را آغاز می کنند و متاسفانه بسیاری از گرده های تولید شده در هوا معلق می مانند بدون اینکه گل ماده آماده لقاح وجود داشته باشد تا بتوانند آن را تلقیح کنند. بهترین و بالاترین عملکرد در تلقیح زمانی حاصل می شود که بیشترین اورلپ گلهای ماده و نر از نظر زمانی وجود داشته باشد ما باید مشکل را حل کنیم بعبارت ساده تر اگر بتوانیم همزمانی کامل میان تولید گرده و تولید تخمک در گلهای ماده ایجاد کنیم مشکل حل می شود . برای حل این معضل دو روش اصلی وجود دارد. اول گرده افشانی مصنوعی یعنی گرده های سالم و رسیده از نظر فیزیولوژیکی را بتوانیم روی درختان ماده آماده تلقیح بپاشیم (با روش های مختلف مثلا گرده افشان های الکترواستاتیک). دومین و مناسبترین روش این است که بتوانیم در درختان نر شرایطی ایجاد کنیم که تولید گرده در آنها بتعویق بیفتد یا حتی می توانیم تا آنجا پیش رویم که تولید گرده توسط درختان نر از نظر بازه زمانی مورد نظر ما کاملا تحت کنترل و فرمان ما باشد. مواد شیمیایی مختلفی روی درختان نر بصورت پیلوت تست شده اند تا بتوانند تولید گرده را در درختان نر به تعویق بیاندازند. مسلما اسپری کرده این مواد شیمیایی خاص که قیمت چندانی هم ندارند در این قضیه بسیار کمک کننده هستند. مواد شیمیایی مختلفی با دوزها یا غلظت های متفاوتی روی درختان نر پسته تست شده اند و تا حد زیادی نتایج جالب و رضایت بخش بوده است. پیدا کردن غلظت مناسب ایندسته از مواد شیمیایی برای پاشش روی درختان نر در مناطق جغرافیایی مختلف مستلزم صرف بودجه تحقیقاتی مکفی و کارشناسان متبحر و باسواد است. بطور قطع در شرایط فعلی در کشور ایران چنین تحقیقات سودمندی بلاتکلیف هستند چون تحقیقات کشاورزی در ایران ول معطل است. به امید فردایی بهتر برای صنعت پسته ایران.

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده-کارشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی-عضو انجمن پسته ایران

گرده افشانی مصنوعی در باغات پسته

گیاه پسته گیاهی دو پایه یا dioecious است. گیاهان دو پایه گیاهانی هستند که گل های نر و ماده روی دو پایه مختلف قرار دارند بعبارت ساده تر گلهای نر روی درختان نر و گلهای ماده روی درختان ماده قرار دارند. گرده افشانی عبارت است از عملیاتی که دانه های گرده روی گلهای ماده قرار یک گیاه قرار می گیرند و تلقیح گامت ماده توسط گامت نر موجب لقاح و نهایتا تولید میوه می شود. در گیاهان دوپایه مانند پسته عملیات گرده افشانی (pollination) در ایجاد محصول و تولید میوه بسیار مهم و حیاتی است. معمولا در درختان پسته درختان نر در بهار زودتر به ثمر می نشینند. مطالعات مشخص کرده که گلهای ماده در پسته به تدریج باز می شوند و بنابراین گلهای ماده ای که زودتر به ثمر می نشینند شانس بیشتری برای تلقیح با دانه های گرده دارند و متاسفانه در بسیاری از موارد یا صحیح تر بسیاری از گلهای ماده ای که دیرتر از همه باز می شوند شانس تلقیح پیدا نمی کنند چون در این بازه زمانی گرده ای در هوا وجود ندارد و درختان نر تولید گرده را متوقف کرده اند. علاوه بر عدم هماهنگی فعالیت درختان نر و ماده در پسته در بهار برای تلقیح و باروری معضل دیگر در پدیده گرده افشانی کم بودن درختان نر نسبت به درختان ماده است. البته در California توجه در خوری به تعداد درختان نر شده است و تعداد درختان نر در حد نرمال است. قرار گرفن درختان نر در بین درختان ماده در پسته از نظر مطلوب بودن گرده افشانی فرمول خاص خود را دارد که در کشورهای پیشرو از نظر صنعت پسته بویژه ایالات متحده بخوبی رعایت شده است. معمولا استاندارد تعداد درختان نر و ماده نسبت 1 به 8 تا 1 به 14 ارزیابی شده است که متاسفانه در پسته کاری های کرمان اصلا چنین نسبتی وجود ندارد و تعداد درختان نر بسیار کم گزارش شده است که علل مختلفی دارد. در ارتباط با مشکل اول یعنی عدم همزمانی فعالیت درختان نر و ماده و در نتیجه پایین آمدن راندمان تلقیح یا fertilization مطالعات و کوشش های زیادی بمنظور همزمان سازی یا بعبارت صحیح تر رفع محدودیت عدم همزمانی در دنیا انجام شده است که متاسفانه هیچ کدامشان در ایران (بزرگترین صادر کننده پسته در دنیا) صورت نپذیرفته! و این جای تاسف و شگفتی است. یکی از راههای جالب و مفید فایده استفاده از گرده افشانی مصنوعی در درختان پسته بوده است. گرده افشانی مصنوعی موجب افزایش باوری و تلقیح گلهای ماده در پسته می شود. استفاده از گرده افشانی مصنوعی در درختان پسته بخصوص در کشور ترکیه رواج پیدا کرده است. گرده افشانی مصنوعی موجب می شود تقریبا هیچ گل سالم ماده ای در باغ بدون تلقیح باقی نماند و این بسیار سودمند است. مطالعات نشان داده استفاده از گرده افشانی مصنوعی موجب افزایش تعداد خوشه ها، افزایش تعداد دانه در خوشه و کاهش پوکی در پسته می شود تحقیقات مشخص کرده که اساسا گرده افشانی پسته به کمک باد صورت می گیرد و در بازه زمانی گلدهی هر باد بیشتر بوزد در نتیجه میزان تلقیح گلهای ماده در پسته بیشتر خواهد شد. گرده افشانی الکترواستاتیکی یکی از روشهایی است که جدیدا معرفی شده است و سابقه زیادی ندارد. استفاده از گرده افشانی الکترواستاتیکی (Electrostatic pollination) در بسیاری از باغات میوه از جمله سیب، بادام، فندق، زیتون و اخیرا در باغات پسته California کارآیی خودش را نشان داده است. بصورت خلاصه دستگاه گرده افشانی الکترواستاتیکی دستگاهی است که دارای نازلهایی دارای بار الکتریکی است و دانه های گرده را در هنگام خروج از نازل باردار می کند و بار ایجاد شده از نظر الکتریکی با بار الکتریکی موجود در گلهای ماده کاملا متضاد است و بنابراین دانه گرده کاملا روی گلهای ماده قرار می گیرد و بنابراین 100 درصد تلقیح انجام می شود اگر مشکل دیگری وجود نداشته باشد. استفاده از گرده افشانی الکترواستاتیکی مورد اقبال باغدارای پسته در California قرار گرفته و سال به سال بر میزان استفاده از آن در باغات پسته افزوده می شود. نحوه گرده افشانی الکترواستاتیکی جالب است ابتدا دانه های گرده توسط دستگاه مخصوص یا بصورت دستی از روی گلهای ماده درختان پسته جمع آورری می شوند و طی یک پروسه نسبتا ساده می توان آنها را در محل مناسب قرار داد و هر زمان که لازم بود از آنها استفاده کرد. جمع آوری و نگهداری صحیح و استاندارد دانه های گرده را می تواند آنها را تا چندین سال قابل استفاده کند. قبل از استفاده گرده ها در گرده افشانی الکترواستاتیکی ابتدا گرده ها با یک آزمون مخصوص تست می شوند تا از قدرت باوری آنها اطمینان لازم فرآهم شود. قرار دادن دانه های گرده در داخل دستگاه و پاشش آنها توسط گرده پاش الکترواستاتیکی در زمان مناسب موجب تلقیح گلهای ماده خواهد شد. همانطور که قبلا اشاره شد گرده افشانی طبیعی درختان پسته توسط باد دارای محدودیت های مختلفی است که ممکن است گاها راندمان fertilization را پایین بیاورد. فاصله مناسب انتقال دانه های گرده از درختان نر به درختان ماده توسط باد حدودا 20 متر برآورد شده است که این فاصله در پسته کاری های استان کرمان یک رویاست و گاها فاصله درختان نر و ماده به صدها متر می رسد که نتیجتا گرده افشانی مناسبی صورت نمی گیرد. چنین پروژه هایی که باعث افزایش عملکرد تولید پسته می شوند باید مد نظر مسولین باشند. به امید روزهای بهتر برای صنعت پسته ایران.

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده-کارشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی

گرده افشانی دستی در درختان پسته

درختان پسته درختانی دوپایه هستند بدین معنی که گلهای نر روی یک درخت و گلهای ماده روی درختان ماده قرار دارند. بر خلاف نظر و تصور بسیاری حشرات نقش چندانی در گرده افشانی در درختان پسته ندارند و اساسا گرده افشانی در درختان پسته توسط باد انجام می شود. بنابراین عدم سم پاشی در دوره گلدهی بمنظور کم اثر بودن روی حشرات گرده افشان بیشتر به جک می ماند تا واقعیت!! در واقع درختان پسته داری گل های ناقص هستند. یا imperfect flower. گل ناقص به گلی گفته می شود که فاقد یکی از اجرا اصلی گل باشد. اجزای اصلی یک گل عبارتند از کاسبرگ، گلبرگ، مادگی و…در واقع درختان پسته فاقد گلبرگ یا petal هستند!! گلبرگها یک مزیت عمده برای گلها محسوب می شود و آن مزیت این است که حشرات گرده افشان با فعالیتی که روی گلبرگها دارند موجب انتقال دانه های گرده از درختان نر به درختان ماده می شوند. بنابراین نقش حشرات در گرده افشانی درختان پسته بسیار جزیی است و در عوض باد این بار را بدوش می کشد. در واقع در بسیاری از باغات پسته پدیده گرده افشانی به علل مختلف از جمله عدم همپوشانی درختان نر با ماده دارای راندمان مناسبی نیست و در واقع یکی از علت های پوکی بالا در درختان پسته عدم گرده افشانی مناسب است. در بیش از 170 مقاله ای که تا کنون در این وبلاگ به علاقه مندان عرضه شده است چندین مقاله به اهمیت گرده افشانی و مشکلات آن در باغات پسته ایران پرداخته شده است که خوانندگان می توانند به آنها مراجعه کنند. یکی از تحقیقات مهم و کاربردی در باغات پسته ایران می تواند افزایش راندمان گرده افشانی با متدهای مختلف از جمله دستگاههای گرده پاش باشد که متاسفانه مانند بسیاری از تحقیقات دیگر ول معطل مانده است!! بسیاری از کشاورزان و باغداران این سوال را می پرسند که با شرایط فعلی آسانترین راه گرده افشانی مصنوعی در باغات پسته چیست؟ آیا می شود با توجه به کم بودن تعداد درختان نر و از همه مهمتر عدم همپوشانی درختان نر با درختان ماده آیا روشی است که بتوان راندمان گرده افشانی را بالا برد!! حتما چنین راهی وجود دارد و متدهای مختلفی وجود دارد و تست شده و جواب آن نیز قابل قبول بوده است. بهر روی استفاده از گرده افشان های الکترواستاتیک در ایران بعلت نبود تکنولوژی آن میسر نیست اما می توان بصورت دستی گرده افشانی را در سطوح محدود انجام داد. گرده افشانی مصنوعی در باغات پسته به سه بخش کلی تقسیم بندی می شود 1-جمع آوری دانه های گرده: البته جمع آوری دانه های گرده و قرار دادن آنها در شرایط استاندارد دارای پروتوکل خاصی است و دیمی نمی توان گرده های را از روی درختان ماده جمع آوری کرد و ضمنا از همه درختان نر نیز نمی توان گرده گرفت. جمع آوری دانه های گرده از روی درختان نر دارای فن و فوت خاصی است که متاسفانه در این نوشتار قابل بیان نیست!! 2-ذخیره سازی دانه های گرده و اطمینان از زنده مانده و قابلیت باروری دانه های گرده: که این مرحله نیز دارای ریزه کاریهای خاص خود است و باید بر اساس پروتوکل عمل کرد 3- مرحله آخر پاشش دانه های جمع آوری شده روی کلاله یا استیگمای درختان ماده است که شاید مهمترین و حساسترین مرحله باشد. همانطور که اشاره شد بارها باید این مراحل بر اساس متدهای خاص باشد و نمی شود سرخود به چنین کاری اقدام کرد چون راندمان کار را پایین می آورد!! بهر روی گرده افشانی دستی مصنوعی می تواند تا حد زیادی کمک کننده باشد. برخی از مواد با درصدهای خاص اگر به گرده های جمع آوری شده اضافه شوند نتایج مثبت تری نسبت به کاربرد منفرد دانه های گرده دارد. مطالعات نشان داده که گرده افشانی مصنوعی اثر سویی روی بازدهی محصول ندارد و موجب تداخل در گرده افشانی طبیعی نخواهد شد و دارای اثرات سو نسبت به عدم گرده افشانی مصنوعی نیست!! کار روی گرده افشانی مصنوعی درختان پسته در ایران دارای اهمیت بسیار زیادی است و امیدواریم کار بیشتری روی آن انجام شود. به امید فردایی بهتر برای صنعت پسته ایران.

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده-کارشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی-عضو انجمن پسته ایران

اثرات گرده افشاني تكميلي بر روي توليد مطلوب محصول و كيفيت ميوه در پسته

 اثرات گرده افشاني با استفاده از  گرده افشاني  الكترواستاتيك به مدت سه سال انجام شد. ميزان محصول و كيفيت ميوه مورد بررسي قرار گرفت (درصد خنداني).بكار بردن مقدار كمتر گرده (5/1 گرم در يك بار كاربرد در سال 1996، 5/0 گرم در دوبار كاربرد در سال 1997) باعث افزايش  ميزان محصول نسبت به گرده افشاني آزاد و يا گرده افشاني  تكميلي با استفاده از مقدار زيادتر گرده (5/1 گرم در چهار بار كاربرد در سال 1996 و يا 1 گرم در دوبار كاربرد در سال 1997) گرديد.

   يك گرم گرده در دوبار كاربرد در سال 1998 باعث كاهش ميزان محصول در مقايسه با  گرده افشاني آزاد يا گرده افشاني غيرالكترواستاتيكي  گرديد. جوانه زني گرده روي كلاله در گرده افشاني  آزاد بيشترين  مقدار بود. اين نتايج حاكي از آن است كه مقدار بيش از حد گرده بر روي كلاله در گرده افشاني تكميلي نه تنها باعث كاهش محصول مي شود، بلكه افزايش رقابت بين دانه هاي گرده را سبب مي شود. درصد خنداني بطور معني داري  تنها يك بار در سال 1996 افزايش يافت.

   هنگامي كه گرده افشاني يك  عامل محدودكننده توليد است ،گرده افشاني الكترواستاتيكي  پسته مي تواند ميزان محصول و حتي كيفيت  ميوه را افزايش دهد. بهرحال  اگر گرده افشاني يك عامل محدود كننده توليد نباشد ،گرده افشاني الكترواستاتيكي ممكن است حتي محصول را كاهش دهد.

مقدمه:

   گرده افشاني ناكافي يكي از فاكتورهاي موثر و مهم  بر كاهش ميزان محصول در خيلي از گونه هاي باغي و زراعي مي باشد.    سه مرحله مهم در گرده افشاني تكميلي، جمع آوري گرده،انبار گرده و پخش گرده بر روي كلاله هاي پذيرا مي باشد. در 35 سال گذشته، نيروي الكترواستاتيكي در برخي تكنولوژي ها به منظور بخش  ذرات خشك در نقاشي و صنعت استفاده شده است (نقاشي منازل و كپي اسناد). براي آزمايشات گرده افشاني از يك دستگاه  آزادكننده و پخش كننده گرده كه براي گرده افشاني  الكترواستاتيكي  طراحي شده بود، استفاده شد. اين دستگاه قبلاً براي گياهاني مانند خرما، بادام، پسته و گيلاس مورد استفاده قرار گرفته بود.

  مواد و روشها:

   آزمايشات در كاليفرنيا بر روي رقم پسته كرمان انجام شد. دانه گرده پسته جمع آوري  و انبار شد و آزمايش جوانه زني گرده قبل از استفاده انجام شد. به دليل اينكه منبع گرده بر روي خصوصيات  ميوه و بذر تاثير دارد، از گرده خالص  رقم پيترز استفاده شد. گرده افشاني در دو طرف درختان در ساعات اوليه صبح انجام شد. ميزان محصول  هر درخت بطور جداگانه وزن شد و درصد خنداني ميوه بعنوان يكي از فاكتورهاي كيفي مورد اندازه گيري قرار گرفت.

   پنج گروه چهار تايي درخت ( تيمار) بطور تصادفي انتخاب گرديد و يك گروه چهارتايي درخت بدون تيمار بعنوان شاهد در نظر گرفته شد. به منظور مطالعه اثرات تيمارهاي  گرده افشاني بر روي راندمان گرده افشاني و جوانه زني گرده روي كلاله، سه خوشه گل در هر تيمار توسط پاكتهاي كاغذي پوشانده شدند و سه خوشه گل بدون پاكت نيز بعنوان شاهد در نظر گرفته شدند. گلها روز بعد از آخرين تيمار گرده افشاني به منظور مطالعه درصد جوانه زني  گرده روي كلاله جمع آوري شدند.

 نتايج:

   در سال 1996 تمامي تيمارهاي گرده افشاني الكترواستاتيكي به اضافه گرده افشاني آزاد بطور معني داري ميزان محصول زيادتري در مقايسه با گرده افشاني آزاد توليد كردند. 29% افزايش در تيمار گرده افشاني  در تمام طول گلدهي، 41% افزايش در تيمار ابتداي   زمان گلدهي، 19% در اواسط زمان گلدهي و 20% در آواخر  زمان گلدهي. همانطور كه ملاحظه مي شود تيمار گرده افشاني الكترواستاتيكي  در اوايل شكوفايي گلها، بيشترين ميزان محصول را توليد كرد و نيز بطور معني داري (14 درصد) بيشتر از تيمار گرده افشاني غير الكترواستاتيكي بود.درآزمايشات اول سال 1997، گرده افشاني الكترواستاتيكي به اضافه گرده افشاني آزاد بطور معني داري ميزان محصول را تحت تاثير قرار داد. بيشترين  ميزان محصول با كاربرد 5/0 گرم گرده براي درخت با افزايش معني دار 17% نسبت به شاهد بدست آمد. جوانه زني گرده روي كلاله در تيمار 5/0 گرم گرده براي هر درخت كمترين مقدار نسبت به تمامي تيمارهاي بدون پوشاندن گلها بود. جوانه زني گرده روي كلاله در 1 گرم گرده براي هر درخت از خوشه هاي پوشانده شده 3/5 برابر بيشتر از جوانه زني  در تيمار 5/0 گرم گرده براي هر درخت بود.

   در آزمايشات دوم سال 1997، گرده افشاني غيرالكترواستاتيكي  باعث افزايش محصول شد. اين افزايش نسبت به شاهد (10 درصد) معني دار نبود. و در آزمايش اول سال 1998 گرده افشاني الكترواستاتيكي  تاثير معني داري  در ميزان محصول نداشت. و در آزمايش دوم سال 1998 گرده افشاني الكترواستاتيكي باعث كاهش ميزان محصول بطور معني دار نسبت به تيمارهاي گرده افشاني غيرالكترواستاتيكي و شاهد گرديد.

 بحث:

   تمامي تيمارهاي گرده افشاني الكترواستاتيكي  در سال 1996 بطور معني داري در افزايش  محصول موثر بودند. اين نتايج پيشنهاد مي كند كه ممكن است گرده افشاني بعنوان يك فاكتور  محدودكننده در توليد محصول  پسته باشد. گرده افشاني اضافي در اوايل دوره شكوفايي گلهاي نسبت به تيمارهاي ديگر بسيار موثر است. بنابراين اگر گرده افشاني فاكتور محدودكننده توليد باشد، بهترين زمان گرده افشاني اضافي هنگامي است كه بيشترين گلهاي جوان در خوشه وجود داشته باشد. ميزان جوانه زني گرده روي كلاله رابطه معكوسي با ميزان محصول داشت. تيمار 5/0 گرم گرده براي هر درخت بيشترين ميزان محصول را توليد كرد ، در حاليكه كمترين ميزان جوانه زني گرده روي كلاله را داشت. افزايش زياد گرده روي كلاله ممكن است در برخي حالات  باعث ايجاد رقابت بين دانه هاي گرده روي كلاله شده و باروري گل ماده را كاهش دهد.