زنبور ساقه خوار گندم سیکل زندگی و مبارزه

زنبور ساقه خوار گندم
Wheat stem sawfly
مقدمه
با توجه به اهمیتی که محصول گندم برای کشور ما دارد، بررسی حشرات زیان آور آن از جمله زنبورساقه خوار گندم کاملاً ضروری بوده و شناخت عواملی مثل تراکم بوته که در کاهش یا افزایش آلودگی و خسارت تاثیر دارند از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
معرفی آفت
زنبور ساقه خوار گندم با نام علمی ( Cephus pygmaeus ) یکی از آفات مهم غلات است که دربرخی از سالها می تواند خسارات قابل توجهی وارد کند، این زنبور را تقریباً در همه نواحی گندم خیزکشور می توان یافت. لارو این زنبور به ساقه گندم، جو و چاودار و دور از چشم و توجه زارع حمله
کرده و تنها در مرحله آخر است که صدمه و خسارت آن جلب نظر می نماید. حشره کامل زنبور ساقه۸ میلیمتر می باشد. رنگ عمومی بدن سیاه می باشد. ساقه خوار گندم زنبور کوچک و باریکی است که طول آن۲۱ میلی مترو رنگ آن براق است به استثنای لبه ران، ساق و پنجه که به رنگ زرد می باشد. سر حشره بزرگ و عریضتر از سینه است. قطعات دهان زرد رنگ و شاخک ها سیاه و بلند و از ۱۲ بند تشکیل شده است. شکم زنبور سیاه ودارای نوارهای عرضی زرد رنگ می باشد. لارو این زنبور vermiform بدون پا، کمی خمیده، سفید۲۳ میلیمتر طول دارد. سر آن گرد و زرد رنگ است. زنبور ساقه خوار – رنگ و در موقع رشد کامل ۲۴گندم در اروپا، شوروی سابق، نواحی مدیترانه، افریقای شمالی و آمریکای شمالی، عراق، ترکیه،سوریه، لبنان، مصر و فلسطین شیوع دارد و در ایران بیشتر در اطراف تهران بالاخص ورامین، استانهای مرکزی، فارس و شمالی وجود دارد. خسارت این زنبور مربوط به لارو آن است که پس از خروج ازتخم داخل ساقه گندم یا جو شده و از بافت داخلی ساقه تغذیه می کند. لاروها وقتی که به ناحیه طوقه گندم می رسند، طوقه را جویده و مانع رسیدن شیره گیاه به خوشه شده و موجب می شوند که ساقه وخوشه گندم خشک گردند و گاهی خوشه های صدمه دیده سفید رنگ و خشک شوند و دانه ها پوک و سبک می گردند. موقعی که لارو از داخل ساقه تغذیه می نماید و آنرا پوک می کند، بوته گندم باوزش ملایم ترین بادی روی زمین می خوابد و در واقع در مزرعه یک نوع ورس مشاهده می شود.
۲
۱۲
زیست شناسی
یک نسل در سال داشته و زمستان را به صورت لارو در داخل پیله در درون طوقه گندم و جو به حالت دیاپوز سپری می کند. از اواخر اسفند یا اوایل فروردین در صورت متناسب بودن شرایط محیطی مخصوصاً رطوبت خاک لاروها در همان محل تبدیل به شفیره شده و حشرات کامل از اواخر فروردین
ماه در مزارع غلات ظاهر می شوند. در صورتی که شرایط مساعد نباشد لاروها به همان صورت تا بهار سال بعد باقی می ماند برخی ۲ نسل را در ۱ سال طی می کنند اگر رطوبت خاک کافی نباشد. تخم ها پس از مدت۱۵ – ۱۰ روز تفریخ میشوند و لارو کوچکی از آن خارج می شود و از نسوج نرم و لطیف داخل ساقه تغذیه می نماید و دالان باریکی بسمت پائین حفر می کند و از بندهای فوقانی ساقه عبور کرده و بسمت ریشه می رود. دوره فعال و تغذیه لاروی ۲۰-۲۵روز طول می کشد. حشرات کامل بعد از تغذیه از نوش گلها بویژه گلهای ازمک و خردل وحشی، جفت گیری و حشره ماده با تخم ریزی و بصورت انفرادی در داخل ساقه گندم تخم ریزی می نماید. در هنگام تخم گذاری معمولا گندم در مرحله ساقه رفتن و در مزارع زود کاشت در حال خوشه رفتن است. به طور کلی مزارع زود کاشت و ارقام زود رس ترجیح داده می شوند.موقعی که گندم نزدیک رسیدن و زرد شدن می گردد لارو مزبور رشد خود را تمام می کند و در دوره لاروی تقریباً تمام نسوج داخلی ساقه را از بین برده و بجای آن مقداری گرد سفید رنگ که شبیه خاک اره است باقی می گذارد. در این موقع لارو به انتهای ساقه و کمی پائین تر از سطح خاک می رسد و در آنجا مستقر می گردد ولی قبل از استراحت داخل ساقه گندم را حلقه وار می جود و طوقه را بدون اینکه سوراخ کند کاملاً نازک و شکننده می کند، به طوریکه با کوچکترین بادی ساقه از همین ناحیه قطع می گردد. ضمناً برای حفظ خود از عوامل جوی بالای محفظه خود را با مقداری خاک اره مسدود می کند و در داخل آن پیله نازکی به رنگ قهوه ای تنیده و تا بهار سال بعد در آنجا باقی می ماند. اگربارندگیهای فصلی فراوان و میزان رطوبت در سلولهای شفیرگی کافی نباشد، لاروهای زنبور دیاپوزخود را ادامه داده و تا سال بعد و حتی چند سال دیگر تبدیل به شفیره و حشره کامل نمی شوند و بدین سبب عامل رطوبت نقش موثری در دوره زندگی این زنبور ایفا می نماید. احتمال می رود یکی از علل عدم گسترش این آفت در ایران و پائین بودن میزان خسارت آن در بعضی از مناطق یا سالها مربوط به کمبود رطوبت باشد.
۶

                                                 ۸

کنترل :
– شخم عمیق یا سطحی و زیر و رو کردن کلشهای آلوده .
– سوزاندن بقایای گیاهی .
– برقرار نمودن تناوب زراعی و عدم کاشت گندم و جو و چاودار حداقل برای مدت دو سال .
– تغییر تاریخ کشت چون این حشره بیشتر گندمهای زمستانه و زودرس را مورد حمله قرار می دهد. باکشت ارقام دیررس می توان از میزان خسارت آفت کاست .
-رقم گندم آزادی و رقم جو و الفجر نسبت به این آفت تا حدودی مقاومند.
-کود و تقویت گندم باعث دوام و ایستادگی ساقه می شود و قدرت تحمل گندم را در مقابل آفت رازیاد می کند .
– در کشورهای دیگر استفاده از ارقام مقاوم گندم در مدیریت کنترل این آفت متداول است. در کشورما نیز بررسی هایی در این خصوص صورت گرفته است و لاین ها و ارقام مقاومی نیز معرفی گردیده اند.

۳
۴

                                                          ۵

منابع:
– بهداد، ابراهیم. ۲۰۸۲ . حشره شناسی مقدماتی و آفات مهم گیاهی ایران، اصفهان، نشر یادبود.
– غدیری، ولی اله. و صفائی، نسیم. ۱۳۸۰٫ تاثیر تراکم بوته در میزان آلودگی گندم به زنبور ساقه خوار غلات. نهال و بذر ۲۹۳-۲۸۶
– صحر اگرد، احمد، ۱۳۸۵٫ بررسی بیواکولوژی زنبور ساقه خوار گندم. پایان نامه فوق لیسانس،گیاهپزشکی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران.
– دواچی، عباس، ۱۳۴۳ . حشرات زیان آور ایران. ملخها و سایر حشرات زیان آور غلات،نشریه شماره ۲۱۱، دانشگاه تهران.
نگارش و تنظیم:
۱ ویدا میرزاپور- کارشناس ارشد ترویج و آموزش کشاورزی
۲ محمدرضا نوری – کارشناس ارشد زراعت
اف اس پی مارکت