موزائيك هندوانه Watermelon Mosaic Virus (WMV)

موزائيك هندوانه كه توسط WMV ايجاد ميشود در حدود سالهاي 1930 در اروپا و امريكاي شمالي مشاهده شده است. اين بيماري علاوه بر موزائيك هندوانه، بيماري موزائيك زرد هندوانه، موزائيك گرمك و موزائيك خربزه نيز ناميده مي‌شود. در سال 1960 اين بيماري موزائيك هندوانه (WMV) نامگذاري شد. حداقل دو نژاد ويروس وجود دارد كه نژاد 1ـ WMV فقط به گياهان خانواده كدوئيان حمله مي‌كند و نژاد 2 كه WMV-2 ناميده شده است، علاوه بر كدوئيان به گياهاني مثل يونجه، انواع نخود، شبدر و چند گياه ديگر نيز حمله مي‌كند

 بيماري موزائيك هندوانه روي گياهان جاليزي در همه قاره‌ها بيماري ايجاد مي‌كند. در نواحي جنوبي، غربي و بخصوص نواحي غربي امريكا خسارت زيادي وارد مي‌نمايند. در روي هندوانه ميزان خسارت بيماري تا 60% در فلورايدا گزارش شده است و در بعضي از مزارع خسارت 100% بوده است. در سال 1961 در روي طالبي حدود 25% خسارت گزارش شده است.
در بعضي سالها در كدو زمستانه حدود 70 درصد خسارت در برخي از مزارع گزارش شده است. در كدو تنبل بيماري حدود 49% خسارت وارد نموده است. اين بيماري در سال 1351 توسط و ايده من و مصطفوي از مناطق اصفهان و ورامين و توسط ايزدپناه (1361) از مناطق فارس گزارش شده است.
نشانه‌هاي بيماري
همه اندام گياه به بيماري آلوده مي‌شوند. نشانه‌هاي بيماري ارتباط به ميزبان، سن گياه و زمان آلودگي دارد. در روي هندوانه و طالبي علائم مشخصه شامل كوتولگي شديد يا متوسط گياه مي‌باشد. بدشكلي برگ، تاولي، لكه‌هاي سبز روشن در زمينه برگ و كلروز حاشيه آن از علائم مشخصه بيماري است. اگر گياهان جوان طالبي به بيماري مبتلا شوند، بوته‌ها كوچك باقي مانده، تعداد ميوه كمي توليد مي‌كنند. ميوه‌هاي هندوانه توليد شده كوچك باقي مانده و لكه‌هائي در روي آنها مشاهده مي‌شود. علائم در كدو بدين صورت است كه برگها نيز كم‌رنگ يا زرد شده و ضمناً بدشكل و حالت تاولي پيدا مي‌كنند. گياهان ممكن است شديداً شكل عادي خود را از دست بدهند و يا اينكه كمي تحت تأثير قرار گيرند. مهمترين نشانه روي ميوه‌هاي كدو برآمدگي‌هائي است كه بيش از حد طبيعي رشد مي‌كنند كه سبب بدشكلي شديد ميوه مي‌شوند.
در خيار در روي برگها حالت موزائيكي مشاهده مي‌گردد. ميوه‌ها كوتاه و كماني مي‌شوند و گاهي هم در روي آنها برآمدگي‌هائي بوجود مي‌آيد. اخيراً نژاد 1 در روي خيار در لبنان علائم شديد لكه‌اي و تاولي در برگها ايجاد نموده و سبب بدشكلي برگها شده است.
عامل بيماري
دو نژاد مشخص WMVدر امريكاي شمالي وجود دارد. نژاد 1 فقط به كدوئيان حمله مي‌كند و نژاد 2 علاوه بر كدوئيان چند گياه ديگر از جمله گياهان خانواده بقولات و Euphorbiaceae را مورد حمله قرار مي‌دهد. در ايران در مناطق ورامين و اصفهان فقط نژاد 2 وجود دارد و نژاد 1 دخالتي در بيماري نداشته است (و ايده‌ من و مصطفوي 1351). در فارس فقط نژاد 2 توسط ايزدپناه (1361) گزارش شده است.
زيست شناسي
ميزبانهاي متعددي وجود دارند كه ويروس را مي‌توانند در خود نگه داشته و به عنوان منبع اوليه آلودگي به كار روند. ميزبانهاي نژاد 1 در طبيعت علفهاي هرز دائمي خانواده كدوئيان هستند.
و ميزبانهاي نژاد 2 شامل يونجه، شبدر و ساير گياهان خانواده بقولات و همچنين گياهان خانواده Euphorbiaceae مي‌باشند.
مهمترين روش انتقال در طبيعت توسط شته‌ها صورت مي‌گيرد كه اينها شامل Aphis nerii ، Aurqphis middletonii, Aphis gossypii ، Hyadaphis pseudobrassice ، Aphis spiraecola ، Macrosiphum euphorbiae ، Myzus persicae ، Lepaphis pseudobrassicae مي‌باشند، كه قدرت انتقال چهار شته Myzus persicae , Aphis gossypii و Macrosiphum euphorbiae و Aphis nasturtii توسط ايده من و مصطفوي (1351) مورد بررسي قرار گرفته است. شته M.persicae مي‌تواند به مدت 10 تا 20 ثانيه ويروس WMV را از گياه آلوده كسب كند و بعد از حدود 3 تا 9 ثانيه بعد از تغذيه ويروس را انتقال دهد.
آلودگي اوليه معمولاً به وسيله شته‌ها كه ويروس را از گياه آلوده جذب مي‌كنند انجام مي‌شود و در بعضي از حالات آلودگي اوليه WMV از بذور جاليز آلوده ممكن است به مزارع وارد گردد. آلودگي ثانوي توسط شته از گياهان جاليز آلوده به ويروس به گياهان سالم انتقال مي‌يابد. علائم معمولاً بعد از حدود 1 تا 2 هفته بعد از تلقيح ويروس ظاهر مي‌شوند. اپيدميولوژي ويروس در مناطق مختلف با نژاد ويروس، جمعيت شته‌ها، تحرك شته‌ها و منابع اوليه آلودگي ارتباط دارد.
مبارزه
مبارزه با بيماري شامل كاهش منبع اوليه، كاهش گسترش شته‌ها و استفاده از واريته‌هاي مقاوم مي‌باشد. براي كاهش منبع اوليه آلودگي، از بين بردن ميزبانهاي واسط بيماري لازم است. براي اين كار استفاده از علف‌كشهاي مناسب در كنار جاده‌ها، كنار نهرها و ساير نقاط كه منبع علفاي هرز هستند توصيه مي‌شود. تاريخ كاشت در زماني صورت گيرد كه رشد محصول با تراكم زياد شته‌هاي بالدار منطبق نشود، استفاده از مالچ‌هاي دور كننده حشرات و همچنين پاشيدن روغن و استفاده از محصولهاي محافظ در اطراف مزارع خيار و ورقه‌هاي آلومينيم مي‌تواند در كنترل بيماري مناسب باشد.
استفاده از ورقه‌هاي آلومينيم در بعضي از نقاط سبب كاهش گسترش ويروس‌هائي مي‌شود كه شته‌ها در انتقال آنها دخالت دارند.
روغنهاي معدني مخصوص اخيراً به بازار آمده و فيتوتوكسيسيته كمي روي سبزيها دارند. پاشيدن روغن در روي گياهان حساس، قدرت كسب و انتقال ويروس توسط شته‌ها را به حداقل مي‌رساند. موفق‌ترين مبارزه موقعي صورت مي‌گيرد كه از روغن مناسب با غلظت مناسب كه بر روي گياه فيتوتوكسيسيته نداشته باشد استفاده شود. يكي از روغنهاي مناسب JMS stylet- oil مي‌باشد. از امولسيون 75/0 درصد (ppm 7500) آن به ميزان 3 ليتر در هر 400 ليتر آب با فشار 400 psi هفته‌اي دوبار درروي گياهان استفاده ميشود. اين روغن پاشي به ميزان 4 تا 5 برابر آلودگي را كاهش داده است كه در ايران بايد انجام اين عمل مورد بررسي قرار گيرد.
كاشت گندم در اطراف مزارع جاليز براي كنترل WMN مفيد است. در يك آزمايش كه در يكي از مزارع كاليفرنيا انجام گرفته، مشاهده شده است كه در مزارعي كه گندم در اطراف كاشته شده ميزان آلودگي 4 درصد و در ساير مزارع كه گندم در اطراف آنها كاشته نشده ميزان آلودگي 84 درصد بوده است.
يكي از بهترين روشهاي مبارزه با بيماريهاي ويروسي همان طوري كه قبلاً ذكر شده، استفاده از ارقام مقاوم مي‌باشد (Sherf & MacNav, 1986) .