فیزیولوژی تولیدمثل شتر

فیزیولوژی تولیدمثل شتر
تألیف :
دکتر احسان مقدس
تاریخ تإلیف : آبان 1382

مقدمه :
در این مقاله مطالبی را در باره فیزیولوژی تولید مثل شتر ذکر می کنیم وامیدواریم که این مطالب مورد استفاده علاقمندان  قرار گیرد ، به ویژه که این اطلاعات می تواند در زاد وولد گله های داشتی شتر مفیدومثمر ثمر واقع گردد .
سن بلوغ
در بین حیوانات اهلی ، شتر جزو حیواناتی است که دیر بالغ می شوند، به طوری که شتر ماده معمولاً در سن سه سالگی به بلوغ می رسد ولی معمولاً شترهای ماده را پس از 4 سالگی برای زاد وولد مورد استفاده قرار می دهند (Leupold 1967) . Abdunazaroo (1971) در باره بعضی شترهای ترکمن گزارش می دهد که آنها در سن 8 تا 12 ماهگی به سن بلوغ می رسند. البته این شخص تنها فردی است که از چنین بلوغ زودرسی گزارش کرده است و در سایر منابع علمی چنین مدتی در مورد سن بلوغ شتر ذکری به میان نیامده است.
در مورد سن بلوغ شتر نر عقاید گوناگونی وجود دارد . چنانکه برحسب نظر، Abdunazroo (1971) 8 تا 12 ماهگی و طبق نظر Singh (1969) 2 سالگی و برحسب نظر Williamson&poyn (1959) 3 سالگی و حتی طبق اطلاعات Matharu (1967) و Nanda (1956) 6 سالگی را سن بلوغ شتر نر می دانند. اما آنچه که اهمیت دارد سن 6 سالگی است که اکثریت قریب به اتفاق محققین این زمان را برای استفاده پرورشی پیشنهاد کرده اند .
فحلی و علایم آن در شترهای نر و ماده :
اولاً ـ مستی و علایم آن در شتر نر
دوره آمادگی جسمی شترهای نر بستگی به تغذیه و شرایط نگاهداری آنها دارد و چنانچه این شترها خوب تغذیه نشوند این دوره بیش از 4 هفته در سال به طول نمی انجامد . برعکس با تغذیه خوب و کافی این مدت به 4 ماه نیز می رسد . گاهی نیز ممکن است شترهای نر مسن تمام سال آمادگی جنسی داشته باشند ولی بطور متوسط دوره آمادگی جنسی سه ماه بطول می انجامد (Nanda 1956 ).
چنین بنظر می رسد که آمادگی جنسی در روزهای سرد سال ظاهر و با گرم و درازشدن روز متوقف می گردد. چنانچه در نیم کره شمالی آمادگی جنسی در دیماه تا فروردین ماه و نیم کره جنوبی خردادماه تا آذرماه و درنزدیکی خط استوا زمان معین نداشته و جفت گیری در سراسر سال صورت می گیرد ( Williamson و همکارانش 1959) .
جفت گیری شتر در ایران بیشتر در اواخر فروردین ماه آغاز می گردد. (ناظر عدل 1365).

شروع مستی در شتر با افزایش فعالیت در سلول های ترشحی آلفا و بتای هیپوفیز پیشین رخ می دهد. وزن بیضه ها افزایش یافته و کام نرم رشد ملحوظی را نشان خواهد داد . افزایش وزن بیضه ها اساساً بخاطر افزایش بافت بینابینی است و اسپرماتوژنز نیز زیاد شده است هنگامی که مستی نباشد میزان تولید اسپرماتوزوئید کم است البته نرها نیز مثل ماده ها امکان دارد در طول سال قدرت باروری داشته باشند.شروع مستی در شتر با افزایش فعالیت در سلول های ترشحی آلفا و بتای هیپوفیز پیشین رخ می دهد. وزن بیضه ها افزایش یافته و کام نرم رشد ملحوظی را نشان خواهد داد . افزایش وزن بیضه ها اساساً بخاطر افزایش بافت بینابینی است و اسپرماتوژنز نیز زیاد شده است هنگامی که مستی نباشد میزان تولید اسپرماتوزوئید کم است البته نرها نیز مثل ماده ها امکان دارد در طول سال قدرت باروری داشته باشند.

درحالت مستی لوله های منی ساز شتر های نر دارای قطر بیشتری نسبت به دوره غیرمستی می باشند تعداد اسپرم در هر گرم از بافت بیضه 30 ـ 27 میلیون در شترهای نر خاموش و 47 ـ 36 میلیون در شتر نر مست است که در بالاترین مقدار 3/1 میزان اسپرم گاو است. علاوه بر تغییرات فصلی، فاکتورهای طولانی مدت بر روی فیزیولوژی جنسی اثر دارند مثلاً قطر لوله های منی ساز تا 9 سالگی افزایش یافته و تعداد اسپرم نیز زیاد می شود و بعد از آن بتدریج کاهش می یابد. اما تغییرات ناچیزی در کل سلول های زاینده اسپرماتوگونی ( اسپرماتوسیت اولیه و اسپرماتید) در سنین 6 تا 18 سالگی رخ می دهد . شترن نر در طول فصل جفت گیری بعلت عدم تغذیه بتدریج ضعیف می شود.
حیواناتی که بطور مرتب آب می نوشند اعمال فیزیولوژیکی و فیزیکی آنها در دوره مستی قوی تر از شترهای تشنه می باشد. دوره مستی تنها فاکتوری است که ظاهراً روی ترکیب خون اثر می گذارد کاهش شدید هموگلوبین و افزایش شدید لکوسیت ها دو پارامتر مهم این دوره است.
در گله های شتر به طور کلی یک شتر نر بسته به جثه یا قدرت جنگجوئی اش حالت غالب را به خود می گیرد و شترهای نر ضعیف تر از مستی می افتند و یا آنکه فعالیت کمتری نشان می دهند.
شترهای نر مست دائماً دندان های بالا و پائین خود را به یکدیگر می سایند و در فصل جفت گیری حالت تهاجمی و خطرناک به خود می گیرند و غالباً طوری می ایستند که پاهای عقب از یکدیگر فاصله داشته و دم را محکم به آلت تناسلی خود زده و قطرات ادرار را به بغل رانها و پاها می پاشند و دراین حالت معمولاً شتر نر به دفعات مکرر ادرار می کند و گاهی حتی از خود منی می ریزد، اسهال نیز دیده می شود. در این هنگام شتر ماده فحل معمولاً جلو شتر قوز کرده و کمی ادرار می کند و شتر نر ادرار روی زمین و یا فرج او را بو کرده و و اکنش بویایی به نام فلمن Flehmen را از خود نشان می دهد .

واکنش فلمن شامل قائم نگه داشتن سر وگردن وجمع گردن لب بالایی به طوری که لثه ها ودندان های بالا ودندان های نیش پائین ظاهر گردد. Abdel Rahmin & Nazier (1992) در طی بررسی های خود مشاهده کردند که شتر نر با بو کردن نمونه های ادرار محتوی اسیدهای چرب پاسخ می دهد ولی تنها با بو کردن نمونه های ادرار شترهای ماده غیر آبستن و یا حاوی اسید استیک، فلمن ادا می کند. مدت زمان ادای فلمن بین 22 تا 50 ثانیه طول می کشد و آنان در این بررسی مشابه بودن جفت گیری شتر با سایر پستانداران را تأئید می نمایند با این تفاوت که آلت تناسلی شتر به هنگام طلب جفت با شتر ماده ایستاده، نعوظ نمی گردد و این موضوع نشان می دهد که در شترها، عشقبازی و نعوظ کامل آلت تناسلی به منظور تضمین عمل جفت گیری لازم نیست.
شترهای نر مست، در دوره مستی خود آب دهان کف آلود، نفس زدن، نگهداشتن سر به عقب، تکان دادن دم، دولا شدن با حرکات ضربه ای لگن، ماده ها را تعقیب می کنند و از دیگر علایم فحلی، ترشح مایع سیاه رنگ و بدبوئی است که بوسیله غدد اکسی پیتال ترشح می شود و شتر نر بوسیله مالش پشت سر خود به اشیاء این بو را در محوطه سلطه خویش پخش می نماید ( Gardener 1971 ) . ترشحات غدد بزاقی نیز وجود دارد و کام نر در طول مستی غالباً بیرون می آید که این امر احتمالاً به خاطر متصاعد شدن گازهای ناشی از گوارش، از سیرابی به داخل آن است. گرچه در شترهای نر اخته شده طول کام نرم افزایش می یابد اما هرگز از دهان بیرون نمی آید که مبین این است که کام در شتر نر طبیعی دارای رشد کامل و بیشتری است و Singh (1969) معتقد است که این حالت فقط در شتر یک کوهانه اتفاق می افتد و اظهار می دارد ؛ یکی از علایمی که فقط در شتر  یک کوهان گاهی مشاهده می شود، بیرون زدن پوسته سقف دهان است که مانند بادکنک قرمز رنگی از یک طرف دهان آویزان می شود .
در هنگام هیجان جنسی، عوارض ثانویه ای از قبیل: بی اشتهائی، اسهال و عصبانیت در شترهای نر دیده می شود که این امر باعث ضعف آنها می شود، اشخاص با تجربه روش کاملاً ساده ای برای از بین بردن هیجان جنسی و در نتیجه عوارض ثانویه آن بکار می برند بدین معنی که در این فاصله از شتر کار بیشتر و سنگین تری کشیده و تا حدودی وضع تغذیه آنها را مختل می نمایند. چنانکه در یک گله شتر تعداد زیادی شتر نر وجود داشته باشد و فقط در قوی ترین آنها علایم هیجان جنسی ظاهر شود شتر های نردیگر که بعداً این آمادگی را پیدا می کنند از ترس شتر قوی تر آن علایم را بروز نمی دهند و یا این که علایم به صورت خیلی ضعیف در آن ها ظاهر می گردد. ولی چنانچه دو شترنر در یک سطح و در یک زمان آمادگی جنسی پیدا کنند این امر منجر به جنگ و ستیز بین آن ها می گردد وهر کدان از آن ها سعی می کند که با گاز گرفتن وپرخاش ، دیگری را از میدان به بدر کند . در چنین حالتی نزدیک شدن به شترها به علت حساسیت فوق العاده آنان کار مشکل وخطرناکی است ، مخصوصاً اگر شتر ماده ای نیز در نزدیکی باشد .

 ثانیاً ـ فحلی و علایم آن در شترهای ماده :
شتر ماده تظاهرات فحلی خفیف تری نسبت به شتر نر نشان می دهد. با وجود این علایم فحلی شتر ماده را می توان بطور واضح در ماه های معینی از سال مشاهده کرد. در تحقیقاتی که Shalash (1965) انجام داده باین نتیجه رسیده است که شدت فعالیت تخمدان در ماه های آذر تا خرداد می باشد و طبق نظر Charnot (1969) این فعالیت بین ماه های آبان تا اوائل خرداد است .
برحسب نظر Gardener (1971) هر 30 تا 40 روز یکبار تخمک گذاری ( اوولاسیون) صورت می گیرد. این مدت برحسب اظهارات Martharu (1967) هر دوهفته یکبار می باشد که هر بار تا 7 روز بطور می انجامد .
اولین فحلی بعد از زایمان 25 تا 30 روز بعد از آن ظاهر می شود ( Abdunzaroo 1971 ) . بهترین موقع برای جفت گیری 3 تا 4 روز بعد از فحلی می باشد. ( Gardener 1971).
شدت ظهور علایم فحلی بسته به فرد و فصل متغیر است. برای مثال درهند 14% و 13% و 55 % شترهای ماده به ترتیب دارای علایم ضعیف، متوسط و قوی فحلی هستند .
علایم ظاهری فحلی عبارتند از : بیقراری ، ‌ناراحتی و ناآرامی شترهای ماده به طوری که این شترها دائماً در حال نالیدن، نعره زدن و صدای مخصوصی از خود در آوردن می باشند و تورم فرج و ترشح مخاطی از واژن، بلعیدن هوا و سپس جمع کردن باد در گلو و باز کردن پاهای عقب از یکدیگر و ضربه زدن بوسیله دم به قسمت خلفی بدن بخصوص هنگامی که شتر نر حضور داشته باشد ، از دیگر علایم فحلی شتر ماده است . لبه های فرج این شترها متورم شده و بطور نامنظم باز و بسته می شود. در آزمایشات، واژن صورتی رنگ و مرطوب دیده می شود که با پیشرفت فحلی از شدت آن کاسته می شود. سرویکس مرطوب و شل شده است بطوری که در آزمایش مقعد چندان قابل لمس نیست . شاخ های رحم کمی متورم شده اما به سفتی شاخ های رحم گاو نمی رسد . فولیکول دوگراف لمس می شود ما جسم زرد روی تخمدان لمس نمی گردد .

جفت گیری :
استعداد یا قابلیت جفت گیری همانند آمادگی جنسی شتر نر بستگی به تغذیه و شرایط نگهداری آنها دارد. بطور کلی در شرایط طبیعی در هر دوره آمادگی جنسی، شتر نر می تواند 30 تا 40 شتر ماده را سرویس دهی نماید که با تغذیه خوب و کافی این تعداد به 70 نفر می رسد ( Singh 1969).
Singh & prakash (1964) عمل جفت گیری را چنین توصیف می نمایند که شتر نر دو تا سه بار به دور شتر ماده چرخیده و گردن خود را روی گردن شتر ماده قرار داده و سعی می نماید که با گاز گرفتن شانه او را وادار به همکاری نماید. در موقع جفت گیری شتر ماده بر روی زمین می نشیند وشتر نر از عقب اورا در بر می گیرد ، برخی از شترداران برای تسهیل جفت گیری بین شتر نر وماده ، اکثراً پای شتر ماده را می بندند و بعد از جفت گیری باز می نمایند تا از جا برخیزد .
شتر ماده در موقع هدایت آلت تناسلی خود به دستگاه تناسلی شتر ماده عضلات شکم خود را جمع می کند به طوری که محوطه لگن شتر نر با قسمت خارجی دستگاه تناسلی شتر ماده مستقیماً در مقابل یکدیگر قرار گیرند. در این حالت است که هدایت کامل آلت تناسلی در دستگاه تناسلی شتر ماده ممکن می گردد .
گاهی اوقات شتر نر مست، شتر ماده فحل را تعقیب می کند و وقتی به او می رسد سرخود را به گردن شتر ماده می فشارد و او را وادار به نشستن می کند سپس در وضعیت چمباته سوار بر شتر ماده می شود و جفت گیری با کف کردن دهان و صدای غرغر و بیرون زدگی متناوب کام نرم و ناله کردن شتر ماده همراه است. در طول جفت گیری بقیه گله بحالت آماده باش و بصورت دایره وار دور آنها جمع می شوند . در یک جفت گیری 4 ـ 3 بار دخول یا حرکت رفت آمد صورت می گیرد و در این رفت وآمدها ترشح منی صورت می پذیرد و در همین حال شتر نر می غرد و شتر ماده به عمل نشخوارکردن ادامه می دهد در این موقع عضلات پاهای عقبی شتر نر بحالت انقباض در می آیند و تنفس تندتر می شود وپس از گذشت چند لحظه شتر نر حالت طبیعی خود را باز می یابد. در حین جفت گیری هر دو شتر صدای بخصوصی از خود بروز می دهند . مدت جفت گیری حداکثر 20 و حداقل 7 دقیقه می باشد ولی بطور متوسط این عمل 7/11 دقیقه بطول می انجامد ( Singh & rakash 1964). اگر به یک شتر نر اجازه داده شود ممکن است تمام روز را با یک شتر ماده بگذراند تا آن که سرانجام او را از پای انداخته بطوری که قادر به بلند شدن نباشد. اگر حیوان نر تحت کنترل باشد می تواند روزانه با 3 شتر ماده جفت گیری کند.
شتر نر مقدار 1 ـ 10 سانتیمتر مکعب و بطور متوسط در حدود 3 سانتی متر مکعب از منی را در هر بار جفت گیری دفع می کند و منی شتر غلیظ و لزج بوده و دارای رنگ سفیدی است و PH آن 8/7 می باشد.
و قابل ذکر که علی رغم موفقیت تلقیح مصنوعی در گاوها و گوسفندها، تاکنون هیچ گزارش از تلقیح مصنوعی در میان شترهای ماده نرسیده است و شاید علت آن این باشد که تخمک گذاری در شتر ماده فقط در هنگام آمیزش جنسی اتفاق می افتد .

آبستنی :
شتر ماده در مقایسه با سایر حیوانات اهلی دارای طولانی ترین دوره آبستنی است دوره آبستنی شتر یک کوهانه در نواحی گرم معمولاً یکسال ذکر می گردد و گفته می شود که این مدت بین 345 تا 395 روز تفاوت می نماید و به طور متوسط 365 روز است ( بعاج 1990).
آبستنی رابطه مستقیمی با تغذیه خوب و کافی و روش های نگهداری صحیح و مناسب دارد و طبق نظر Terentjer (1963) می توان هر سه سال و طبق نظر Matharu (1967) هر دو سال و نیم یکبار دو بچه شتر گرفت. از شتر می توان تا سن بیست سالگی نیز بچه گرفت ( Singh 1969 ). تخمک گذاری در اثنای جفت گیری صورت می گیردو محل استقرار جنین در 24/99% از تعداد 887 نفر شتر حامله مورد آزمایش در شیپور چپ رحم بوده است. دو قلو یا سه قلوزائی در آنها بندرت پیش می آید. بطوری که آمار جمع آوری شده توسط Shalash (1965) نشان می دهد امکان دوقلو یا سه قلوزائی در شترها 26% است. اما در عوض حدود 45/12% امکان تولید 2 یا 3 جنین وجود داشته است که در اوایل دوره جنینی از بین می روند. علاوه بر روش های نگاهداری و تغذیه ، بیماری ها نیز نقش مهمی را در باروری بازی می کنند. Shalash (1965) در معاینه 1701 عدد رحم شترها ، 20% مورد غیرطبیعی مشاهده نمود. اما در اکثر شترها با رحم غیرطبیعی باروری صورت گرفته است . شتر ماده آبستن معمولاً دو هفته بعد از عمل جفت گیری چنانچه شتر نری برای جفت گیری به آن نزدیک شود دم خود را بالا می گیرد و فرار می کند و شترداران با مشاهده این حالت باید شترهای آبستن را از گله جدا کنند تا شتر نر در فصل جفت گیری بقیه ماده ها را بارور سازدو شترهای حامله نیز از آزار واذیت شترهای نر در امان باشند . ( Abdel Rahlm & Nazier 1992).
Musa (1969) در گزارش دیگری اظهار می دارد که میزان تخمک گذاری دوتایی 14% است ولی میزان دوقلوهایی که متولد می شوند فقط 4/0 % زایش هاست. جابجایی جنین از شاخ راست به چپ مکرر اتفاق می افتد ومیزان آن 7/37% ذکر شده است. وقتی هر دو تخمدان تخمک گذاری کنند جنین ها ابتدا در هر دو شاخ گسترش می یابد ولی جنین شاخ راست هنگامی که به طول 3 ـ2 سانتیمتری برسد می میرد. در دوقلوزائی کوریون دو جنین بهم آمیختگی دارند ولی احتمالاً هم دهانی رگی الانتوئیک رخ نمی دهد ( مانند آنچه که در گاو هست) و هیچ گزارشی مبنی بر شتر فری مارتین Free – martin در تعداد کم دوقلوزائی وجود ندارد.
مسأله دیگر اینست که شکل جفت در شتر مانند مادیان و خوک بصورت منتشر و از نوع اپی تلئو کوریال است و کونیلدونی نیست.
مقدار مایع الانتوئیک به سرعت افزایش می یابد و از حدود 5/1 لیتر در 0 ـ 10 سانتی متری طول بدن جنین به تقریباً 6 ـ 5 لیتر در 20 ـ 11 سانتیمتر طول بدن جنین می رسد . این حجم نسبتاً ثابت باقی می ماند تا اینکه طول بدن جنین به 100 ـ 90 سانتی متر برسد و سرانجام وقتی طول بدن جنین به 107 ـ 101 سانتیمتر برسد، حجم مایع الانتوئیک در حدود 5/8 لیتر خواهد بود .
مایع الانتوئیک مشابه ادرار بی رنگ است و گاهی اوقات محتوی هیپومانز Hippomanes زرد مایل به قهوه ای است . حجم آمنیون از 13 میلی لیتر در 0 ـ 10 سانتیمتر طول بدن جنین به یک لیتر ( حجم نهایی ) افزایش می یاید. مایع آمنیونی معمولاً آبکی است ولی گاهی اوقات کدر با ذرات قهوه ای رنگ از مدفوع جنین و هیپومانز همراه است. درمرحله آبستنی که طول بدن جنین 41 سانتیمتر بود، Musa (1969) دو غشاء آمنیونی را تشخیص داد که عبارت بودند از : یک آمنیون حقیقی که محتوی مایع آمنیونی بود ویک غشاء داخلی دیگر که خیلی به جنین نزدیک بود ووفقط در محل منافذ طبیعی بدن جنین روی اورا نمی پوشاند واین منافذ بطور مستقیم به داخل محوطه آمنیونی حقیقی باز می شدند. از ماه ششم آبستنی به بعد، شیر شتر به تدریج کم شده وعاقبت متوقف می گردد .

تشخیص آبستنی :
برای تشخیص آبستنی روش های مختلف فراوانی وجود دارد و ما در اینجا به ذکر برخی از این روش ها، که در شتر ماده به کار رفته است می پردازیم. از روشهای متداول در تشخیص آبستنی شتر و شاید یکی از بهترین روش ها ، روش ملامسه از طریق رکتوم است که این روش در شترهای دوکوهانه توسط Barmintsev (1976 ، 1978 ) بکار رفته است. روش ملامسه از طریق رکتوم در شتر شبیه گاو است ولی باید اصول زیر را که ویژه شتر است همیشه به خاطر داشت :
1ـ جسم های زرد بزرگ فقط در طول آبستنی وجود دارند.
2ـ 99% آبستنی ها در شاخ چپ قرار دارد.
3ـ شاخ راست خالی به طور مادرزادی کوتاهتر از شاخ چپ است.
4ـ مقدار مایع جنینی در تمام مراحل کمتر از گاو است.
از مطالب بالا چنین بر می آید که وجود جسم زرد روی یک یا دو تخمدان علامت مطمئن و دلیل آشکاری بر وجود آبستنی است بهر حال احتمالاً جسم زرد می تواند بعد از یک جفت گیری که منجر به آبستنی نشود تشکیل شود و نیز انتظار می رود در مواردی که جنین در مراحل اولیه می میرد جسم زرد باقی بماند ولی در هر دو مثال بالا بعید است که جسم زرد دوام داشته باشد .

جهت انجام ملامسه از طریق رکتوم، ابتدا اقدام به تثبیت حیوان به وضعیت نشسته نموده و دو اندام قدامی حیوان را در منطقه کارپ محکم به هم می بندیم و برای اطمینان طناب را پس از بستن به مفصل کارپ از روی گردن حیوان امتداد داد و در آن سو به مفصل کارپ دیگر می بندیم . سپس از دستیار می خواهیم که سر حیوان را محکم گرفته و بصورت ثابت و به طرف پائین فشار دهد. و بهتر است که آزمایش توشه رکتال را قبل از تغذیه دام انجام داد. سپس دستهارا شسته و دستکش را به دست نموده و آن را چرب می کنیم. آنگاه دست را وارد رکتوم نموده و اقدام به تخلیه مدفوع حیوان می نمائیم و باید فراموش نکنیم که وضعیت آناتومیک شتر ماده اندکی با حیوانات دیگر تفاوت دارد. بدین معنی که گاهی اوقات اتفاق می افتد که بخشی از روده کلفت در فضای مابین راست روده و رحم قرار می گیرد و مانع از ملامسه رحم می گردد. به همین جهت بهتر است به هنگام وارد کردن دست، اگر به بخشی از روده کلفت برخورد شد با احتیاط این بخش را به داخل محوطه بطنی رانده و سپس به سراغ رحم و اجزای آن برویم . در شترهای غیرآبستن ملامسه و تشخیص محدوده استخوان لگن به راحتی امکان پذیر است و در آغاز باید کف استخوان لگن را لمس کرد تا بتوان رحم را که در آن مکان قرار دارد تشخیص داد . البته در شترهای ماده مسن، رحم به میزان کمی در حفره بطنی امتداد دارد و در هنگام ملامسه ممکن است که شخص به رباط پهن رحمی چپ یاراست بر بخورد و در هنگام ملامسه رحم شاهد عکس العمل انقباضی رحم باشد. اما شاخ های رحم در هنگام ملامسه دارای وضعیتی الاستیکی می باشند و معمولاً شاخ راست رحم بمقدار 4 ـ 3 سانتی متر از شاخ چپ کوتاهتر است .
در شترهای آبستنی به تدریج علایم آبستنی به شکل زیر ظاهر می شود :
ماه اول : یک جسم زرد حداقل روی تخمدان است و علایم آبستنی به صورت واضح مشاهده نمی شود. ولی به هرحال رحم شل بوده و درهنگام ملامسه شاخ حاوی جنین کمی پهن تر از شاخ خالی بنظر می رسد و دارای برجستگی های خفیفی است و معمولاً تشخیص آبستنی در شترهای مسن قبل از گذشت 45 روز مشکل است و به هر حال باید توجه داشت که ملامسه خشن و غیر اصولی شتر آبستن در ماه اول ممکن است که به سقط جنین حیوان منجر شود .
ماه دوم : حجم رحم افزایش می یابد ولی رحم هنوز داخل حفره لگنی است و در این دوره شاخ رحم آبستن متموج بوده و ضخامت آن دوبرابر شاخ رحم غیر آبستن می گردد و تخمدان در همان طرف شاخ حاوی جنین به علت رشد جسم زرد بزرگ می شود و جسم زرد به شکل برجستگی ای با پستی بلندی های فراوان ظاهر شده و قابل لمس می گردد .
ماه سوم : رحم بشکل واضحی بزرگ و نرم احساس می شود و در ملامسه موج دار احساس می شود شاخ رحم حاوی جنین بصورت استوانه بزرگی احساس می شود که تا حفره بطنی ادامه یافته است در حالی که شاخ رحم غیر آبستن کوچک مانده و بصورت زائده استوانه ای شکل قابل لمس است.
ماه چهارم : شاخ رحم دارای جنین از لبه لگن به داخل حفره بطنی بصورت بادکنکی گلابی شکل و به حجم سر انسان آویزان احساس می گردد. سرویکس ضخیم شده و در لبه لگن قابل لمس است. تخمدان طرف شاخ آبستن دور از دسترس است. در هیستولوژی بافت واژن ، تنها سلول های اپی تلیال دیده می شود .
ماه پنجم : رحم در حفره بطنی است حالت مواج رحم تاحدی قابل لمس است جنین گاهی اوقات قابل تشخیص است و بخشی از سرویکس نیز به داخل حفره بطنی کشیده شده است.
ماه ششم : رحم در حفره بطنی است و حدود رحم را به علت حجم بزرگ آن نمی توان تعیین کرد اگرچه سطح پشتی آن هنوز قابل لمس است . ضربان شریان رحمی نیز در این مرحله به بعد قابل لمس و مشخص است .
ماه هفتم : رحم در حفره بطنی است و به تدریج سرویکس بطور کامل به داخل حفره رحمی کشیده می شود سر و دست های جنین را می توان تشخیص داد .
ماه هشتم : سر و گردن و دست های جنین را می توان لمس کرد.
ماه نهم : حرکات جنین محسوس می گردد و با دست به آرامی و به نرمی می توان به صورت پاندولی حرکاتی به رحم داد و حرکت جنین را حس کرد. در این مرحله پستان های حیوان کمی بزرگ می شود .
ماه دهم : حرکات جنین محسوس و و ضعیت آن را می توان تعیین کرد پستان ها نیز بزرگتر شده است .
ماه یازدهم : پستان حیوان خوب رشد کرده اما شیر ندارد.
ماه دوازدهم : تقریباً جنین کامل شده است و تغییرات تشریحی مهم پیش از زایش به تدریج دیده می شود.
ماه سیزدهم : علایم طبیعی پیش از زایمان مانند شل شدن کامل رباط سارکوم ـ سیاتیک دیده می شود . در شتر ترشحات موکوسی ناشی از شکستن مهر سرویکس وجود ندارد.
البته همانطور که در آغاز بحث گفته شده راه های تشخیص آبستنی فراوان است. ولی اکثر این روش ها دارای ارزش کاربردی در شرایط صحرائی نمی باشد و برخی از این روش ها نیز مقرون به صرفه نیست.
تشخیص آبستنی شتر تاریخچه ای دیرینه دارد. و بعاج (1990) اظهار می دارد که در گذشته های دور، در سودان روش بسیار ساده ای جهت تشخیص آبستنی شتر به کار می رفته است و آن روش ، روش چشیدن ادرار شتر ماده بوده است و در میان قبایل بدوی افراد متخصصی بوده اند که دارای حس چشایی بسیار قوی بوده اند و کار آنان تشخیص آبستنی در شترهای ماده بوده است و این روش از لحاظ علمی روش منطقی بوده است زیرا همانطور که می دانیم میزان هرمون های مترشحه در ادرار شترها در دوران بارداری افزایش می یابد و این افزایش هرمون مزه و طعم خاصی به ادرار می دهد که این مزه برای افراد متخصص می تواند معیار تشخیص باشد .
از جمله تغییراتی که در دوران بارداری اتفاق می افتد همانا تغییر وزن مخصوص و PH مخاط سرویکس است که این تغییر حدود 6 هفته بعد از آبستنی رخ می دهد . در مرحله رشد فولیکولی وزن مخصوص معمولاً کمتر از 009/1 و PH خنثی یا کمی اسیدی (7 < PH ) است ا زهفته ششم آبستنی وزن مخصوص از 009/1 به 014/1 و PH از 5/7 به 2/8 تغییر می کند .
هرچند باتوجه به ملاحظات دقیق فوق الذکر می توان به تشخیص آبستنی رسید . اما به نظر می رسد که این روش تحت شرایط صحرائی عملی نیست .
درجه حرارت واژنی باتوجه به تغییرات طبیعی در شتر برای تشخیص آبستنی مشخص کننده نیست و گسترش های واژنی نیز نتایج مثبتی به دست نداده است .
تست کوبونی Cuboni روی یک سری از حیوانات کشتارشده انجام و دارای ارزش کمی است اما نتایج حداقل تا اواسط آبستنی قابل اعتماد نیست .
برخی تست های استروژن ادراری می تواند مشخص کننده باشد اما باید طول جنین 35 سانتی متر ( تقریباً 6 ماهگی ) باشد و البته دقت زیادتر هنگامیست که طول جنین 60 سانتی متر ( 7 ماهگی به بالا ) باشد.
روش های دیگر تشخیص آبستنی مانند استفاده از دستگاه اولتراسونیک است که استفاده از این روش از نیمه آبستنی به بعد از تهیگاه راست و یا از ناحیه مقعد قسمت بالای رحم موفقیت آمیز بوده است
روش دیگر تشخیص آبستنی تست از خارج و در طرف راست شکم و هم چنین مایه کردن پستان های دام است که این روش فقط در ماههای آخر آبستنی جواب می دهد و در شترهائی که برای اول بار آبستن می شوند بزرگ شدن شکم ممکن است بعنوان نشانه ای برای تشخیص آبستنی بکار رود ولی این روش هم از آنجائی که بزرگی شکم ممکن است به دلائل دیگری نیز اتفاق افتد چندان قابل اعتماد نمی باشد .
همانطور که در بالا گفته شد استفاده از روش اولتراسونیک روش جدیدی در این زمینه است و در سال های اخیر ( 1978 ) Schels & Mostafawi گزارش نموده اند که از کاربرد روش اولتراسونیک روی 15 نفر شتر در ایران نتایج خوبی بدست آورده اند و از تعداد 15 نفر شتر آزمایش شده آبستن تعداد دوازده نفر آنها بطور مثبت تشخیص داده شده است .
EL-CHANNAM و همکارانش (1974) در مصر اقدام به بررسی تشخیص آبستنی با تست کوبونی در میان شتران ماده آبستن نمودند .
یکی دیگر از راههای تشخیص آبستنی آزمایش بیولوژیکی توسط بچه موش ها می باشد. AZAB & MUSA ( 1976) در سودان اقدام به گرفتن 5/0 مل سرم از 40 نفر شتر حامله و 10 نفر شتر غیر حامله نموده و این سرم ها از طریق زیر جلدی به بچه موش های مؤنث تزریق نمودند و 48 ساعت پس از تزریق ، بچه موش را کشته و رحم و بلوغ فولیکول ها را مورد مطالعه قرار دارند و مشاهده کردندکه سرم حیوانات غیرحامله، هیچگونه تغییری درارگان های تناسلی موش ها ایجاد ننمود در حالیکه سرم حیوانات حامله باعث ایجاد تورم آشکاری در رحم بچه موش ها گردید.
EL-GHANNAM و همکارانش (1974) اظهار می دارند که در تست کوبونی بر روی نمونه های ادرار 43 نفر شتر در کشتارگاه قاهره صورت گرفت و واکنش مشکوک در نمونه هائی مشاهده شد که طول جنین آنها 26 سانتی متر بود ونتایج مثبت، سبز درخشان فلورسن در نمونه هائی مشاهده شد که طول جنین 26 ـ 55 سانتی متر بود و واکنش کاملاً مثبت درنمونه هائی مشاهده شد که طول جنین 60 ـ 120 سانتی متر بود.
BHARGAVA و همکارانش (9164) در هند اظهار می دارند که حاملگی باعث هیچگونه تغییراتی در نسبت پروتئین سرم نمی گردد . اما بعلت وجود جسم زرد در مواقع آبستنی اندازه گیری پروژسترون خون یا شیر نیز مؤثراست که البته باید تحقیقاتی بیشتری در این زمینه صورت گیرد.
برخی از محققین اظهار کرده اند که می توان شتر آبستن 20 ـ 15 روزه را تشخیص داد و آنها معتقدند که شتر آبستن اغلب دمش را بالا نگه می دارد و شاید دمش را بطرف راست بچرخاند. بخصوص وقتی توسط شخصی ناحیه گردن حیوان گرفته شود، یا وقتی شتر نری به او نزدیک شود اما در حقیقت باید گفت که تمامی این مطالب پایه علمی نداشته و Musa & Abusineina (1978) اعلام کرده اند که دم بالا گرفتن در شترهای غیر آبستن نیز دیده می شود.
برخی از محققین معتقدند قابل اعتماد ترین روش رادیو ایمونو (Radio – immuno) می باشد.

نگهدای شترهای آبستن :
شترهای ماده در دوران بارداری باید تحت مراقبت ویژه قرار گیرند در آغاز باید این شترها را از شترهای نر دور ساخت و در صورت امکان در جائی جداگانه نگهداری کرد و نباید شترهای آبستن را به انجام کارهای سنگین واداشت. بالاخص در مراحل اخیر بارداری باید به این مسأله عنایت کافی داشت و هرچند که شترهای آبستن از لحاظ شیردهی خشک می گردند ولی چنانچه خشک نگردیدند باید چندماه قبل از زایمان آنان را خشک کرد. تهیه غذای مناسب و کافی که منجر به نفخ و یا پرخوری نشود از مسائل مهم نگهداری شترهای آبستن است که بالاخص در قبل از زایمان حائز اهمیت است و همچنین در دوره آبستنی باید از دادن داروهای خطرناکی که موجب سقط جنین می شوند مانند کورتیکوستروئیدها، استروژن و غیره خودداری کرد. از جمله اینکه داروهای مسهل شدید نیز می توانند خطرناک باشند و همچنین باید شترهای ماده را از دشت های دارای پستی و بلندی و یا گودال های عمیق دور نگهداشت زیرا که سقوط شترهای حامله در این گودال ها می تواند باعث سقط جنین و یا عوارض ناخوشایند دیگری گردد .
زایمان :
پانزده روز قبل از زایمان پستان شتر پر از شیر می شود، قریب الوقوع بودن زایمان در شتر با شل شدن لیگمان ها و عضلات اعضای تناسلی آغاز می شوند که در نتیجه آن دو فرو رفتگی در دوطرف دم حیوان ظاهر می گردد و تورم فرج می توان نشانه خوبی برای نزدیک بودن زایمان باشد. دام حالت خستگی پیدا نموده و اطراف واژن خون جمع شده و متورم می شود. بنظر می رسد دردهای زایمان در حیوان شدت زیادی ندارد ولی بین سه الی پنج ساعت قبل از زایمان حیوان دچار بی تابی شده و مرتباً روی زمین می خوابد وبرمی خیزد و بطور کامل تغذیه نمی نماید .
زایمان شتر را می توان به سه مرحله دردهای زایمان، زایمان و مرحله خروج جفت تقسیم بندی کرد. اولین مرحله که مرحله دردهای زایمان است 48 ـ 24 ساعت طول می کشد و با بیقراری متناوب مشخص می شود مرحله دوم که مرحله خروج جنین است در شتر یک کوهانه حدود 30 ـ 25 دقیقه و در شتر دوکوهانه حدود 4 دقیقه بطول می انجامد. دلیل این اختلاف ممکن است بزرگتر بودن بچه شتر دو کوهانه باشد. زایمان شتر در حالت نشسته و گاهی اوقات نیز در حالت ایستاده می باشد. میزان مایعات رحمی در موقع زایمان حدود نه لیتر می باشد و تقریباً 100% وضعیت جنین بصورت قدامی و طبیعی است. زور زدن هایی به فاصله 1 ـ 5 دقیقه وجود دارد و کیسه الانتورکوریون قبل از اینکه به فرج برسد پاره می شود.
با زور زدن های بعدی یک دست و سپس دست دیگر همراه با سر ظاهر می شود و زورزدن های بعدی منجر به خروج کامل سر و تقریباً همزمان با آن بقیه بدن خارج می شود و بنظر می رسد که زایمان در شتر راحت تر از گاو و مادیان انجام می شود. چرا که بدن جنین بخوبی لغزنده است و بطور طبیعی تری خارج می شود و مادر لازم نیست زور اضافی بزند. هنگامی که جنین از مادر فاصله می گیرد یا زمانی که مادر خیلی زود بعد از زایمان بلند می شود بند ناف پاره می شود. شتر مادر بچه خود را بو می کند و با آن به نرمی وملاطفت رفتار می کند ولی مانند سایر نشخوارکنندگان آن را نمی لیسد وبدین جهت باید بچه شتر را خشکانیده و تا چند روز رویش را پوشانیده و او را به پستان های مادرش راهنمائی نمود ( Singh 1969 ) .
پس از زایمان جفت ممکن است که همراه با نوزاد ویا نیم تا یکساعت بعد از آن دفع شود و در طی آن مادر بیقراری متناوب نشان می دهد و ممکن است چندین بار بلند شود و بنشیند. جفت اندک اندک خارج می شود گاهی اوقات غشاهای جنینی ممکن است به طور کامل خیلی زود بعد از جنین خارج شود . آنها به وسیله مادر خورده نمی شوند . نوزاد نیزپس از تلاش های ناموفق بسیار بعد از نیم ساعت می تواند روی پای خود بایستد.
از آنجاکه ممکن است شتر ماده بهنگام زایمان از ترس و ناراحتی به اطراف بدود و صدمات جبران ناپذیری به جنین و یا بچه در حین تولد وارد آورد بدینجهت توصیه می گردد که او را بجائی محکم ببندند. شترها همانطور که گفته شد در حالت نشسته نوزاد خود را بدنیا می آورد ( Singh 1969 ) و بندرت به کمک انسان احتیاج دارند چون نوزاد اکثراً طبیعی ( با وضعیت سر بین دودست) بدنیا می آید. وزن نوزادان بین 25 تا 52 کیلوگرمبوده ومیانگین وزن آن ها 38 کیلوگرم می باشد.
شترهای تازه به دنیا آمده در سن دو یا سه ماهگی به سرعت اضافه وزن پیدا می کنند، این افزایش وزن بطور متوسط 25 ـ 20 کیلوگرم در ماه بوده و تا سن یک سالگی میزان اضافه وزن به 10 ـ 8 کیلوگرم در ماه می رسد. کاهش میزان افزایش وزن در سال های بعد نیز ادامه می یابد و در سن هشت سالگی شترها بوزن تقریباً ثابتی می رسند.
درکشور لیبی پس از 12 هفته وزن بچه شترهای نر به 156 کیلوگرم و ماده ها به 112 کیلوگرم بطور متوسط می رسد، شترهای ماده در سال اول، دوم، سوم به ترتیب 310، 450، 530 کیلوگرم افزایش وزن پیدا می کنند وزن متوسط شترهای ماده بالغ 687 کیلوگرم می باشد، که از 916 ـ 560 کیلوگرم متغیر است. وزن متوسط شترهای نر بالغ 830 کیلوگرم می باشد.
وزن متوسط بچه شتر سه ماهه در روسیه، در شتر یک کوهانه 6/79 کیلوگرم ( در آغاز تولد 40 ـ 35 کیلوگرم ) شتر دو کوهانه 6/87 کیلوگرم و برای دورگه ها 104 کیلوگرم است. درسن 15 ماهگی شترهای یک کوهانه 310 کیلوگرم، دوکوهانه 390 کیلوگرم و دورگه ها 410 کیلوگرم وزن دارند. در سال دوم تقریباً حدود 170 کیلوگرم بوزن آنها افزوده می گردد. در 5/2 سالگی بطور متوسط وزن شتر به 2/477 کیلوگرم می رسد. افزایش وزن از این زمان به بعد تا سن 5/6 سالگی قابل ذکر نمی باشد ( Balagovescenskii 1964 ).

تغذیه و نگهداری بچه شتر :
فاصله زمانی بین تولد تا سه هفتگی سخت ترین زمان دوره نگاهداری بچه شتر محسوب می شود. آنها در این فاصله زمانی حساس بوده و بیشترین تلفات بچه شترها در این دوره است. بچه شترها در سن یک هفتگی تا حدودی قویتر شده و می توانند مادر خود را در مراتع دنبال کنند. طبق نظر Williamson و همکارانش (1959) علت ضعف بچه شتر در دوره فوق الذکر ممکن است بعلت مقدار شیر ناچیزی است که می خورد .
خوردن بیش از حد شیر باعث بهم خوردگی تعادل دستگاه گوارشی و اسهال و گاهی نیز مرگ آنها می گردد. بدین جهت اجباراً پستانک ها را با کیسه یا تور سیمی سبدی شکل می بندند تا بچه شتر نتواند هر زمان به پستانک دسترسی داشته باشد . معمولاً اول یک پستانک سپس دو پستانک و به مرور بقیه پستانک ها را در اختیار بچه شتر می گذارند به طوری که در نهایت بچه شتر در سن 8 تا 9 ماهگی تمامی پستانک ها را برای شیر خوردن در اختیار می گیرد.
در قزاقستان بچه شتر روزی سه بار و هر بار فقط از 2 پستانک می تواند شیر بخورد ( Heraskov 1966).
بچه شتر در سن 4 تا 5 هفتگی شروع به خوردن علف می نماید. برای از شیر گرفتن بچه شترها باید میزان شیر مصرفی روزانه آن ها را کم کرد . در مواقعی که وضع تغذیه رضایت بخش است بچه شترها را بعد از سن 9 ماهگی از شیر می گیرند. ولی زمانی که وضع علوفه چندان ایده ال نباشد بچه شترها تا سن 15 ماهگی از شیر مادر استفاده می کنند.

منابع مورد استفاده :

1ـ خاتمی ، کاظم ( 1362 ) : شتر، از انتشارات سازمان تحقیقات دامپروری کشور . چاپ اول، تهران.
2ـ هورشتی، پرویز و بلورچی، محمود ( 1373 ) : باروری و مامایی در گاو تألیف دی نواکس ترجمه هورشتی و بلورچی، جهاد دانشگاهی.
3ـ کامبیز ناظر عدل ( 1365 ) : پرورش شتر از انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه تبریز.
4ـ رشاد بعاج ( 1992 ) : امراض الجمال، مشروح تخرج فی لطلب البیطری، جامعه البعث کلیه الطلب البیطری حماه سوریا.
5ـ شریعه و بالحاج ( 1989 ) : دراسات اولیه علی تأثیر استخدام پروستا گلاندین PGF2d فی البل اللیبیه ـ نتائج البحوث و الدراسات فی محطه الابحاث العسه، مرکز بحوث و دراسات الابل لیبیا.

6- ABDEL – RAHIM & NAZIER (1992) : 1 st international camel conference 115 – 118
7- ABDUNAZAROO (1971) : Biological characteristics of reproduction in the one humped camel. In : ABA 39/5155
8- AZAB & MUSA (1976) : Early detection of pregnancy in the camel by using biological methods (brief communication) Zuchthygiene , 11 (4) 166-168
9- BALAGOVESCENSKii (1964) : Reserve in the production of milk and meat – in : ABA 39/1436
10- BARMINJSEV (1951) : Konevodstvo (1) 138.
11- BHARGAVA. Et. al (1964) : Biochemical studies on Indian camel V- serum proteins and their variation with age. Sex, pregnancy, rut and infection – indian journal. Exp. Biol. 2,52-54.
12- EL- CHANNAM. Et.al (1974) : preliminary study on the application of cuboni test for pregnancy diagnosis in the camel- Zuchthygiene, 9 (1) , 46.
13- GARDENER (1971) : camel – the UFAW hand book on the care and mangement of farm Animal – welfare Livingstone London.
14- HERASKOV (1966) : camel milk a valuable food product , in : ABA , 34/656.
15- LEUPOLD (1967) : Das kamel – ein wichtiges Haustier det subtropen – Die Balauen Hefte fur den Tierazt 33 .
16- MATHARU (1967) : camel care. In : ABA 35/1878.
17- MUSA (1969) : M.V.Sc. Thesis, university of khartoum (cited by Higgins).
18- MUSA & ABUSINEINA (1976) : Acta veterinaria , Beograd (26) 107.
19- MUSA & ABUSINEINA (1978) : veterinary Record (102) 7 .
20- NANDA (1956) : camels and their Management – indian council of agricu;tral research, New Dehli india.
21- SCHELS & Mostafawi (1978): ultrasonic pregnancy diagnosis in the camel – Animal Reproduction Science, 1 , 1 , 19 – 23 .
22- SHALASH (1965) : some reproductive aspects in the female (1) 103 – 107.
23- SINGH (1969) : camel – in : Domestin Animals Verry / Mystic conn.
24- SINGH & PRAKASH ( 1964) : Mating Behavioror in camel – the indian . vet. J . 941) 475 – 478.
25- TERENTJEV (1963) : camel breading in astrakhan provine – in : ABA 31/2415 .
26- WILLIAMSON & PAYNE (1959) An in torudcdction to animal husbandry in the tropice. London.

گياهان مرتعي مورد استفاده شتر:

گياهان مرتعي مورد استفاده شتر:

 گياهان مرتعي يكي از منابع غني مورد استفاده در تغذيه شترها به شمار مي رود و معمولاً شترها در مراتع ، برخي گياهان را بر ساير گياهان ترجيح مي دهند . در اين مقاله سعي بر اين شده است كه به معرفي گياهان مرتعي اي كه شترها آنها را بر ساير گياهان ترجيح مي دهند پرداخته شود با اين اميد كه مورد استفاده دست اندركاران قرار گيرد .

 1ـ خار شتر Alhagi comelorum :

از خانواده پروانه آسياها papilionacees و از بقولات (لكومينوز) مي باشد . اين خانواده داراي كاسبرگ زنگ مانند با پنج دندانه كوتاه مي باشد. ميوه اين خانواده ناشكوفا است، دانه ها در داخل نيامك پهلوي هم و نامرتب قرار دارد. اين گياهان داراي ساق هاي منشعب خاردار مي باشند و برگ ها ساده و كامل مي باشد. اين گونه در تمام نقاط ايران، سمنان، خراسان، آذربايجان، سيستان و بلوچستان، هرمزگان ، كرمان، يزد و خوزستان وجود دارد. اين گونه خود به دو زير گونه تقسيم مي گردد يكي داراي برگ هاي درشت بوده و ديگري داراي برگ هاي ريز مي باشند .

خار شتر گياهي است چندين ساله كه در تمام خاك ها مي رويد و مخصوص خاك هاي فقير مي باشد و حتي در خاك هائي كه داراي قشر سفيدرنگ نمك مي باشد مي رويد . ريشه اين گياه خيلي عميق است و تا 5 ـ 6 متر هم مي رسد و از اين لحاظ در مقابل كم آبي مقاومت زياد دارد . خارشتر گياهي است مقاوم به سرما و تا ارتفاع 400 متري مشاهده گرديده است و در برخي مناطق همچون بلوچستان بيشترين غذاي شتر به طور معمول از گونه خارشتر است . بيشترين زمان مناسب توليد و برداشت علوفه خارشتر در زمان گل دهي و بذردهي مي باشد .

 تصوير شماره ( 1 ) ـ تصوير گياه خار شتر

 ( منبع كتاب « گل ها وگياهان مناطق خشك ونيمه خشك وكويري ايران » جلد اول ص 62 )

   2ـ گورگياه Andropogon spp :

گياهي است انبوه، گسترده، خشبي و خوش خوراك كه با چندين مرتبه رشد مجدد در سال نسبت به چراي مفرط مقاوم مي باشد . سنبله هاي اين گياه بر روي هر گره محور اصلي سنبله به صورت بندبند قرار گرفته است . بعضي از اين انواع داراي دم گل بلندي است كه گاهي سنبله آن عقيم و پوشيده از موهاي ظريف مي باشد . ساقه هاي اين نباتات سخت بوده ، سنبلچه ها در يك سنبل مركب قرار گرفته است و چنانچه اين گياه بيش از حد رشد نمايد خشبي شده از كيفيت علوفه اي آن به ميزان فراواني كاسته مي گردد . اين گياه از غرب اروپا تا مركز آسيا پراكنده مي باشد ودر ايران نيز وجود دارد .

دوگونه از اين گياه بنام هاي A.Faveolatus و A.KellerI در سومالي مورد تغذيه شترها واقع مي گردند .

 3ـ مزج Spp Aristida

گونه اي است پر پشت و كلاف مانند با ريشه هاي قوي و ساقه هاي كوتاه ، برگ هاي اين گياه باريك بوده و خوش خوراكي متوسطي دارد . اين گونه در برابر زمستان هاي خيلي سرد به مراتب بهتر از تابستان هاي گرم مقاومت مي كند و به طور وفور در مناطق كم و بيش خشك ايران از خوزستان تا خراسان و از بلوچستان تا قسمت هاي خشك آدربايجان وجود دارد . اين گياه از گندميان ايده آل براي مناطق خشك و شني بوده به شرط اينكه شن زياد متحرك نباشد .

اين گياه چراي مفرط را به خوبي تحمل نموده و به آساني توليد بذر مي نمايد چهار گونه از اين گياه به نام هاي A.Kelleri و A.Pallida و A.Plumosa و A.Pungens مورد تغذيه شتر قرار مي گيرد .

 4ـ اتريپلكس Atriplex Spp

گياهي است كه هميشه سرسبز است و چنانچه بدان توجه كافي شود مي تواند به ويژه در تابستان و پائيز كه اكثر گياهان از بين مي روند پروتئين زياد و علوفه آبداري توليد نمايد . در برخي مواقع ميزان ويتامين A اين گياه در يك گرم حتي به بيش از 35 ميلي گرم مي رسد . ريشه هاي اين نبات راست و عميق است و گاهي نيز به عمق چهار متر مي رسد . شاخ و برگ اين نبات با گسترش زيادي كه دارد به صورت درختچه اي درآمده مانع جريان آب مي شود چون شاخ و برگ اين گياه زياد بزرگ مي شود به همين جهت بايستي شاخه هاي اضافي جهت تعليف چيده شود .

براي مناطقي كه خاك هاي شور و حدود 200 ميلي متر بارندگي دارند باز كاشت نهال هاي 3 تا 4 ماهه آن امكان پذير مي باشد . گياهي است مقاوم به سرما و گرما و حرارت هاي 15 تا 40 سانتي گراد را تحمل مي كند و كم و بيش در اكثر نقاط كشور وجود دارد .

گونه اين گياه به نام هاي A.Halimus , A.Leucoclada و A.Canescens مورد تغذيه شتر قرار مي گيرد .

 5ـ علف پشمكي Bromus

گياهي است با برگ هاي باريك و آويزان، كه داراي ريشه نسبتاً عميقي است و در مقابل خشكي و گرما مقاوم مي باشد و به همين جهت نيز قادر است در تابستان گرم به رشد ونمو خود ادامه دهد. گياهان اين جنس را در اوايل رشد مي توان به وسيله برگ هاي بلند و باريك و كركدار آن كه به طور محسوسي در جهت عقربه هاي ساعت پيچ خورده است شناخت و چنانچه نشاء هاي جوان را به آرامي و با دقت از خاك خارج نمائيم معمولاً دانه به قاعده ساقه چسبيده است . كشت مخلوط آن با يونجه به علت خوش خوراكي ويژه اي كه دارد بسيار مناسب است .

 شترها بر انواع مختلف اين گياه تغذيه مي نمايند .

 6ـ خورنال Cenchus Spp

گونه اي است چمني، انبوه و كلاف مانند و مخصوص مناطق گرمسيري و نيمه گرمسيري است كه پراكندگي جغرافيايي آن زياد مي باشد . اين گياه با آب و هواي مختلف تطابق دارد ولي در مقابل سرما حساس مي باشد و كيفيت خوش خوراكي آن خوب است و به علت جوانه زدن آسان و رشد سريع در مقابل چراي مفرط مقاوم است .

گونه هاي مختلف اين گياه كه شتر از آنها تغذيه مي كند عبارتند از C.Bifiorus و C.Ciliaris و C.Setigerus و C.Citearis . اين گياه در مناطق خيلي گرم ايران از خوزستان تا بلوچستان ديده مي شود . درخوزستان و جنوب فارس گونه C.Ciliaris فقط در دامنه هاي سنگلاخي و صخره اي تا ارتفاعات 800 متر ديده مي شود . در حالي كه در بلوچستان به طور فراوان به صورت توده هائي در زمين هاي مسطح شني يافت مي گردد . اين گياه مناسب ترين گونه جهت احداث مراتع مصنوعي دائمي آبياري شده و يا بدون آبياري در جنوب ايران بويژه بلوچستان و نواحي گرم خوزستان و فارس ،كه كمتر از 250 ميليمتر بارندگي دارد ، مي باشد .

  7ـ چبر POA Spp

چبر گياهي است چندين ساله و از تيره گرامينه . اين گياه به علت داشتن پيازهائي در قسمت هاي زير زميني بخوبي مي تواند زمستان هاي سخت را به سر برده و در اوايل بهار به رشد و نمو خود ادامه دهد . چبر داراي گونه هاي متعددي است . اين نبات علوفه اي به انگليسي موسوم به Blue grass و به علت غني بودن مواد غذائي اهميت ويژه اي دارد كه به عنوان علوفه سبز جهت چراگاه مورد استفاده قرار مي گيرد . برخي از گونه هاي علوفه اي چبر داراي خوش خوراكي خاص و ارزش تغذيه اي مناسبي مي باشد. اين گياه در اكثر مناطق كشور پراكنده است . دو گونه از اين گياه به نام هاي P.Buibosa و P.Sinaica كه در منطقه مديترانه مي رويند مورد استفاده شتر قرار مي گيرند .

 8 ـ علف شور Salsola rigida

گياهي خثبي است از خانواده كنوپوديانه با قاعده چوبي و قوي و ساقه هاي كاملاً راست كه در قاعده گسترده مي باشد . اين گياه داراي برگ هاي باريك، ريز و فشرده اي است كه مدت زيادي از سال را رشد نموده و در پاييز بارور مي گردد . علف شور گياهي است خوش خوراك كه هميشه مورد چراي مفرط قرار مي گيرد و بعلت نرسيدن به مرحله دانه دهي ازدياد طبيعي آن به سختي امكان پذير است .

علف شور به ميزان فراوان در جنوب غربي تهران و هم چنين در شمال غربي و جنوب ايران و در استان سيستان و بلوچستان و هرمزگان و خراسان به چشم مي خورد، اين نوع علف شور نيز مانند S.Vermiculata واقع در كويرهاي سوريه و هم چنين ساير گونه هاي دائمي آن ، در اراضي شور به عمل نمي آيد. اين گياه يكي از بهترين گياهاني است كه در مناطق غير شور ولي كم باران مي تواند كاشته شود. انواع علف شور خود را با خاك هاي فقير و خاك هاي جلگه اي دشت نخورده وفق داده ، در خاك هاي حاصلخيز نواحي نيمه جلگه اي نيز رشد مي نمايد .

گونه هاي ديگري از اين گياه كه مورد تغذيه شتر قرار مي گيرد عبارتند از S.Foetida ، S.Kali ، S.Spionsa و S.Vermiculata .

 9ـ برشنك Pennisetum Spp

يكي از انواع ارزن است كه براي چرا و سيلو مورد استفاده قرار مي گيرد . اين نباتات براي رشد و نمو و توليد محصول رضايت بخش احتياج به خاك هاي غني و حاصلخيز دارد . در شرايط مناسب علوفه سبز فراواني توليد مي كند و در يك فصل مي توان از آن چندين علوفه برداشت نمود . اين گياه داراي اكوتيپ هاي زيادي بوده و در مناطق گرمسيري فارس و خوزستان وهرمزگان به طور طبيعي مي رويد و در اراضي پرشيب و سنگلاخي براي جلوگيري از فرسايش خاك كشت مي شود . برشنك علاوه بر اين كه مورد استفاده بز و ساير دام ها مي توان قرار گيرد يكي از روئيدني هاي مورد استفاده شترمي باشد .

 10ـ خيـــو Sporobolus Spp

گياهي است يكساله يا دائمي با سنبله هاي منفرد و ساقه هاي خشبي و سفت و مغزدار. بذرهاي اين گياهان به علت پوسته سفت و سخت مدت زيادي قدرت زايش خود را حفظ نموده مي تواند حتي چندين سال در شرايط طبيعي به صورت خفته باقي بماند . ساقه هاي بذر دهنده راست، صاف و خشبي است كه طول آنها تا يك متر نيز مي رسد . چنانچه دقت گردد در رأس خوشه اين انواع ، گل منفردي كه به بذر نشسته ديده مي شود . علوفه حاصل از اين گياه به صورت برگ هاي باريك اكثراً از سطح زمين يعني قاعده گياه خارج شده در زير ساقه گل دهنده مجتمع مي گردد .

ريشه اين گياه پراكنده مي شود و به علاوه تا عمق مناسبي در خاك فرو مي رود. اين گياهان با اغلب خاك ها سازش دارد ولي به طور كلي خاك هاي شني براي آن ها بهتر است و در خاك هاي مرطوب قليائي عملكرد بيشتري دارد . علوفه خشك انواع اين گياه ارزش غذائي چنداني ندارد .

از اين خانواده دو گونه S.Brockmanii S.Margwatus مورد مصرف شتر قرار مي گيرد .

 11ـ علف چمني (چچم) Lolium Spp

اين گياه براي حيوانات داراي كيفيت علوفه اي مناسبي است. در صورت چراي مفرط و برداشت مكرر در چراگاه ها توليد بذر مي كند و چنانچه رطوبت و مواد غذائي كافي براي رشد در دسترس اين گياه قرار داده شود مي توان از آن در يك فصل چندين مرتبه محصول برداشت نمود . چچم را مي توان در پاييز و بهار كشت نمود، چنانچه منطقه مورد نظر داراي زمستان هاي سخت و سرد و خاك زراعي سنگين باشد بايد زمان كشت را به بهار موكول نمود. اين گياه به علت دارا بودن برگ هاي ظريف و ساقه هاي باريك علوفه خشك مرغوبي توليد مي كند .

 12ـ چوج Salavadora Persica

اين درختچه از خانواه «سالوادوراسه» بوده كه در اطراف بندرعباس، ناي بند، ميناب و منطقه جاسك و چاه بهار ديده مي شود . درختچه اي است هميشه سبز با شاخه هاي صاف و براق كم رنگ و آويزان، برگ هايش استخواني، بيضي نيزه اي به ابعاد 5/3×2/1 سانتي متر و دمبرگ آن كوتاه به طول 5 ميليمتر گل آذين آن خوشه اي باز و محوري يا انتهايي راست ميوه آن شفت كوچك سرخ رنگ مي باشد .

 13ـ كاورس Panicum Spp

انواع گونه هاي كاورس كه به تعداد فراواني در جهان پراكنده مي باشد ويژه مناطق گرمسير است . اين جنس از انواع ارزن بوده و داراي سنبله هائي كم و بيش بهم فشرده مي باشد . كاورس گياهي است علفي چند ساله كه مناطق سواحل جنوب حد فاصل بين بندرعباس و ميناب در مراتع آن به حد وفور يافت مي گردد . در منطقه جاسك سيريك به طرف سيستان و بلوچستان نيز گزارش گرديده است. گياهي است خوش خوراك كه مورد تعليف اكثر دام ها قرار مي گيرد. شتر نيز از اين گياه به خوبي تغذيه مي نمايد. برگ هاي آنان پهن و غلاف برگ هاي بي كرك و برهنه جهت تثبت شن هاي روان به كار مي رود . دوگونه اي از اين گياه به نام هاي P.Maximum ، P.turgidum جهت تغذيه شتر بيشتر بكار مي روند .

 14ـ كنــار Zizyphus Spina – Christi

كنار درختي است كه مخصوص نواحي گرم خشك و نيم گرم جنوب كشور است . گرچه ارتفاع درخت كنار به بيش از هفت متر مي رسد ولي در منطقه به علت استفاده بيش از حدي كه در چرا از آن نشده است، اين درخت به صورت درختچه درآمده است. ميوه كنار در محل طالبين زياد دارد و به عنوان ميوه خوراكي براي انسان خريد و فروش مي شود . كنار داراي شاخه هاي زياد، بلند و نسبتاً با رنگ باز است. برگ هاي كنار تخم مرغي شكل و كشيده است كه از كوبيدن و سائيدن آن پودري به دست مي آيد كه «سدر» ناميده مي شود و براي شستشوي موي سر از آن استفاده مي گردد .

كنار درخت و درختچه ايست كه بيشتر براي تعليف شتر مورد استفاده قرار مي گيرد . اين گياه با خشكي، كم آبي و مناطق گرم سازش دارد .

 15 ـ كهورك Prosopis Stephaniana Spreng

درختچه ايست كوچك كه در بعضي مواقع ارتفاع آن در محل به چهار متر مي رسد داراي خار زيادي است كه با اشكال مورد تعليف دام قرار مي گيرد . اين درختچه داراي ميوه اي شبيه بادام زميني ولي بزرگتر از آن است كه در تغذيه احشام محلي نقش مهمي را ايفاء مي كند . درختچه از تيره لگومينوز است و ميوه آن داراي ارزش غذائي نسبتاً خوبي است ، شتر علاوه بر استفاده از ميوه آن از سرشاخه هاي جوان آن استفاده مي نمايد، برگ آن مركب و داراي تعدادي برگچه هاي باريك مي باشد .

 16ـ دوني Medicago Spp

مرغوب ترين گونه علوفه مرتعي است . اين گياه از خانواده لگومينوز بوده و به آن اصطلاحاً شبدر وحشي نيز مي گويند . گياه يكساله بوده كه در حوالي نهرهاي آب مزارع نخليلات و مركبات و خصوصاً مزارع صيفي مخصوصاً در سال هاي پرباران به حد كافي مي رويد ارزش آن در بازار از تمام انواع علوفه هرز باغات كه به صورت بسته بندي شده بفروش مي رسد بالاترين مي باشد .گونه اي از اين گياه به نام M.Polymorpha مورد تغذيه شتر قرار مي گيرد .

17ـ استبرق Calotropis

درختي مخصوص مناطق گرمسيري است كه سرماي زمستان هاي آن به زير صفر نرسد از اين درخت در قديم بالاخص در مناطق گرمسير مثل خوزستان ابريشم تهيه مي نمودند . چون اندام هاي اين درخت شيرابه سفيدرنگي دارد اهالي معتقدند كه شيرابه آن مي تواند درمان بعضي از دردها را بنمايد. از اين درخت علاوه بر تهيه ابريشم مي توان كاغذ ، كائوچو يا در مواردي خاص علوفه تهيه نمود .

استبرق برگ هاي پهن و متقابل دارد كه فاقد دمبرگ بوده و پشت و روي آن را كرك هاي سفيدرنگ و بسيار ظريف پوشانيده است . قطر برگ هاي اين درخت به حدود دو ميلي متر مي رسد . شترها معمولاً از برگ هاي تازه اين گياه تغذيه مي كنند .

 18ـ لاتـــي Crotalaria Spp

گياهي است از خانواده «لگومينوز» بوده كه در اطراف بندرعباس خصوصاً جاده ميناب بندرعباس وجود دارد . درختچه اي است كوچك كه انتهاي شاخه هايش خار مانند است و برگ هاي آن محدود و به واسطه موهاي ابريشمين خود سفيد رنگ به نظر مي رسد و شامل 3 برگچه است . لاتي از نباتاتي است كه صرفاً شتر آن را مورد تعليف قرار مي دهد و شترها از برگه هاي تازه C.Pycoostachya در موريتاني تغذيه مي نمايند . شترهاي ايراني نيز از برگ هاي تازه C.frufuracea تغذيه مي نمايند .

 19ـ خارخسك Tribulus terrestris

گياهي از نوع نباتات يكساله تابستاني است كه به حد وفور يافت مي شود . اين گياه معمولاً در نواحي بياباني ، حاشيه كوير و نقاط كوهستاني كشور وجود دارد و به علت اين كه خاردار مي باشد، دام هاي ديگر كمتر از آن استفاده مي كنند اما شتر به راحتي بر آن تغذيه مي نمايند .

 20ـ شنبليله Trigonella

اين گياه شبيه يونجه است با اين تفاوت كه برگ آنها كوتاهتر و گل شان زرد رنگ، ريشه هايشان بسيار قوي و ساقه هايشان منشعب و نيمه راست مي باشد . اين انواع ويژه نواحي كوهستاني بوده و در مراتع طبيعي در گوشه و كنار يافت مي شود . اين گياه به علت خوشخوراكي مورد چراي مفرط قرار مي گيرد .

تصوير شماره ( 2 ) ـ گياه شنبليله

  21ـ كهور Prosopis Spp

از خانواده «لگومينوز» بوده و به صورت درختاني بلند و تنومند وجود دارد محل رويش و پراكنش اين گياه در جنوب كشور، بندرعباس، جيرفت و بلوچستان است و در هرمزگان نيز در اكثر نقاط وجود دارد . برگ هاي آن مركب مضاعف وداراي 3 ـ 2 جفت برگچه مركب مي باشد . هريك از آن ها شامل 12 ـ 6 جفت برگچه مي باشد . ميوه آن دو غلافه و نازك به شكل لوبيا مي باشد و براي دام بسيار خوشمزه مي باشد و خصوصاً گوسفند و بز از ميوه آن استفاده مي نمايند . شترها معمولاً از برگ خشك اين درختان تغذيه مي كنند و دو گونه آن به نام هاي P.Spicigera ، P.Africana مورد تغذيه شتر قرار مي گيرد .

 22ـ اسكنبيل Calligonum Spp

انتشار اين گونه از مصر و عربستان و سوريه تا ايران و افغانستان و پاكستان مي باشد و در نقاط مختلف خشك و نيمه خشك كشور مخلوط با گونه هاي ديگر ديده مي شود. در بندرعباس ، جاسك، ايرانشهر، طبس، كرمان و خوزستان انتشار دارد ارتفاع اين درختچه حدود 2 متر با انشعابات زياد موجدار و بهم بافته است . برگ هايش درفشي است و سريع مي ريزد طول برگ حدود 5 ـ 1 ميلي متربوده و ميوه دوكي شكل 13 ـ 12 ميلي متر طول دارد. اين درختچه مورد تعليف انواع دام مخصوصاً شتر قرار مي گيرد .

 23ـ آسـه Lycium

اين نباتات معمولاً در مناطق كم باران خصوصاً حواشي ساحل روئيده و به جز شترها و گاهي اوقات بزها، ساير دام ها نمي توانند از اين گياه تغذيه نمايند . اين درختچه از خانواده Solanaceae مي باشد. علاوه بر بندرعباس و آذربايجان، ميانه، زنجان، دشت گرگان، شيراز و خوزستان و بلوچستان وجود دارد. برگ هايش باريك كشيده طول برگ ها 10 ـ 5 برابر پهناي آن است. اين گياه را در زبان محلي « زهير» گويند .

 24ـ قيــچ Zygohyllum Spp

يكي از انواع بوته هاست كه در مناطق نيمه بياباني ، بياباني و جلگه اي ايران به وفور يافت مي شود . ارتفاع قسمت چوبي اين گياه بيش از يك متر نمي باشد . اين گياه جهت تغذيه شتر مورد استفاده قرار مي گيرد و بنابر گزارشات رسيده سه گونه از اين گياه به نام هاي Z.atriplicoides ، Z.Album ، Z.Coccineum مورد تغذيه شتر قرار مي گيرد .

 25ـ گـــز Spp Tamarix

يكي از انواع درختان مناطق بياباني و نيمه خشك است كه شتر از شاخ و برگ آن تغذيه مي كند و باتوجه به منابع موجود به نظر مي رسد كه شترهاي كشورهاي عربي از اين درختان جهت تغذيه استفاده نمي كنند .

تصوير شماره ( 3 ) ـ تصوير گياه گز

 26 ـ گــون Spp Astragalus

گياهي علوفه اي از خانواده «لگومينوز» مي باشد وداراي انواع بسياري است و تقريباً تمام انواع آن خوش خوراك مي باشد. اين انواع بسيار گوناگون است برخي علفي و يا چوبي بدون ساقه و بعضي ديگر داراي ساقه كوتاه در روي زمين و بالاخره عده اي داراي ساقه هاي خوابيده روي زمين يا راست مي باشند . دامنه پراكندگي آن ها از آذربايجان تا فارسو از شمال تا خراسان مي باشد . اين گياهان معمولاً در برابر چراي مفرط مقاوم مي باشد . گياهان اين گونه داراي رشد سريع و دوام چند ساله بوده با بذرپاشي طبيعي مي تواند تكثير پيدا نمايد .

تصوير شماره ( 4 ) ـ تصوير گياه گون

27ـ تـــاغ Haloxylon Spp

درختي است كه در مناطق جلگه، نيمه بياباني و بياباني رشد مي كند و گاهي ارتفاع آن تا چندين متر مي رسد . داراي شاخ ها و شاخك هاي شكننده و برگ هاي ريزي است كه شترها به راحتي بر روي آنها تغذيه مي كنند . اين درخت در مناطق حاشيه مديترانه ، مصر، سوريه، لبنان، اردن، صحراي سينا و ايران پراكنده است و بنا بر گزارش محققين ، شتر بر روي دو گونه از اين گياه به نام هاي H.Articulatum ، H.Salicornicum تغذيه مي نمايد .

 28ـ نيــل Indigofera Spp

گياهي است از خانواده « لگومينوز» چند ساله است كه بيشتر در مناطق نيمه گرمسيري مي رويد و در سيستان و بلوچستان، هرمزگان و خراسان يافت مي شود . گونه هاي متعددي از اين گياه به نامهاي I.ARRECTA ، I.INTRICATA ، I.SPINOSA ، I.SCHIMPERI ، I.RUSPOLI ، I.DBLONGIFOLIA مورد تغذيه شتر قرار مي گيرد و شترها معمولاً از همه اجزاي اين گياه جهت تغذيه استفاده مي كنند .

 29 ـ درمنــه Artemisia Spp

يكي از گياهان مشخص مناطق جلگه اي مي باشد كه در مناطقي مانند تهران، خراسان، كرمان و مناطق جنوبي كشور ديده مي شود و اغلب با گياهان غير نمك دوست از خانواده اسفناج همراه است و يا جانشين آنها مي گردد . دو گونه از اين گياه به نام هاي A.CAMPESTRIS و A.HERBA-ALBA مورد تغذيه شتر قرار مي گيرند .

 تصوير شماره ( 6 ) ـ تصوير گياه درمنه

30ـ خارگوني Noaea Muctonata

گياهي بوته اي است كه فلور جلگه اي ايران است و تقريباً در تمامي نواحي ديده مي شود .

 منابع مورد استفاده :

1ـ گودرز شيدائي ـ ناصر نعمتي ـ مرتعداري نوين و توليد علوفه در ايران ـ وزارت كشاورزي و عمران روستائي تهران سال 1357

2ـ هادي كريمي ـ مرتع داري انتشارات دانشگاه تهران چاپ سوم 1356 تهران .

3ـ محمد هاشمي ـ گياه خارشتر ـ نشريه سازمان جنگلها و مراتع كشور ـ وزارت كشاورزي تهران سال 1365

4ـ محمد رضازاده ـ شتر و اهميت آن در كشور و استان هرمزگان ـ امور دام جهاد سازندگي استان هرمزگان سال 1370 .

5 ـ موسسه تحقيقات جنگل ها ومراتع ـ گل ها وگياهان مناطق خشك ونيمه خشك وكويري ايران ، جلد اول ، نشريه فني شماره 15 ، چاپ اول 1355 ، تهران ايران .

6- WARDEH , et.at (1990) = The Nutritive Value of prefred Plant species By camels –

شتر داری واصلاح مرتع:

شتر داری واصلاح مرتع:

مراتع كشور یكی از منابع مهم وحیاتی سرزمین ما است وهمگی ما موظف به حفظ وحراست از این منابع می باشیم ، عوامل بسیاری در تخریب مرتع موثر هستند ، كه از این عوامل می توان كمبود میزان بارندگی سالیانه وكم آبی در مناطق خشك وكویری وتوزیع نامناسب آن به ویژه در نواحی بیابانی ، وزش بادهای شدید وطوفان ها ، خاك های شور وقلیایی ، آسیب پذیری مراتع در قبال چرای بی رویه دام ، قطع درختان مرتعی توسط سودجویان ، هزینه زیاد بوته كاری ونشاء كاری وكمبود اعتبارات در زمینه اصلاح مرتع را نام برد . در این میان از جمله مباحث مطرح در عرصه اصلاح مرتع ، این مطلب است كه آیا شترها در تخریب مراتع نقشی دارند ؟ وبرخی از كارشناسان مرتع بر این باور هستند كه در كشور ما شتران عامل تخریب مرتع می باشند واز این راستا جهت حفظ مراتع باید اقدام به كشتار شتر وكاهش ندریجی شتران نمود ومادر این مقاله به بررسی مسأله فوق الذكر پرداخته ایم وتمامی سعی ما بر این است كه بدون هیچ گونه یكسونگری ومداهنه این موضوع را از همه جوانب مورد بحث وگفت وگو قرار دهیم .

بنابر آمار دامی سال 1377 تعداد كل شتران كشور رقمی بیش از 143 هزار نفر می باشد كه این شتران به صورت بومی وبا نظام نیمه وحشی در مناطق خشك ونیمه خشك كشور به ویژه استان های سیستان وبلوچستان ، خراسان ، یزد ، كرمان وسمنان پراكنده اند . بنابر همین آمار تعداد كل گوسفندان كشور 52743000 رأس گوسفند وتعداد كل بزهای كشور 25757000 رأس بز بوده است كه اگر هر گوسفند را یك واحد دامی وهر بز را 8/0 واحد دامی وهر شتر را 7 واحد دامی محاسبه كنیم . در این صورت 52743000 واحد دامی گوسفند و 20605000 واحد دامی بز و 1001000 واحد دامی شتر خواهیم داشت . در اغلب استان های كشور گوسفند وبز وحتی گاوها وگوساله ها علاوه برتعلیف دستی جهت تغذیه تكمیلی به مراتع فرستاده می شوند . اما شتران معمولاً تغذیه دستی نمی شوند واغلب جهت تغذیه متكی بر مراتع می باشند ، هرچند كه در برخی از پرواربندی ها شتران نیز تغذیه دستی می شوند اما به علت كمی موارد ذكر آن ها حائز اهمیت نیست . حال با یك بررسی ساده می توان به این نتیجه رسید كه بیش از 73 میلیون واحد دامی گوسفند وبز ویك میلیون واحد دامی شتر ، جهت تغذیه از مراتع كشور استفاده می كنند ودر حقیقت فشاری كه از طرف گوسفند وبز برمراتع وارد می گردد به مراتب بیشتر از فشاری است كه از طرف شترها بر مراتع وارد می شود . البته نباید فراموش كرد كه اكولوژی گیاهی كویر به گونه ای است كه معدود حیواناتی قادر به ادامه حیات وتغذیه از آن می باشند .

مهم ترین این حیوانات بز وشتر هستند كه هردو در زمره مصرف كنندگان گیاه در كویر می باشند . در این میان ، بز به عنوان آفت مراتع شناخته شده وچگونگی استفاده از گیاهان مرتعی توسط بز خود گواه صحت این مدعا است .
بز به دلیل عادت ونوع حركت سر وفك ها در موقع تغذیه به كمك آرواره های قوی خود گیاهان مرتعی را گرفته وبا ضربه آن را همراه با ریشه از خاك خارج می كند وبدین علت به عنوان موجودی مخرب در مراتع شناخته می شود وچون رشد وامكان ادامه حیات بز در مراتع به گونه ای چشمگیر می باشد وبا توجه به دوبار زایش بز در سال ، بدون در نظر گرفتن رشد مرتع مرتباً بر جمعیت بز افزوده واز تراكم علوفه های مرتع كاسته می شود . اما شتر با راندمان تولید مثل كمتر ، هر سه سال دوبار زایش می كند وبرخلاف بز ، شتر موجودی است آرام با لب های فوق العاده عضلانی وحساس كه قادر به استفاده از علوفه خار دار وخشبی می باشد .

شتر از مراتع با تأنی ووقار خاص استفاده می كند ودر موقع گرفتن علوفه به گیاه ضربه وارد نكرده وبا كمك لب های قوی ودندان ها گیاه را قطع نموده ودر طی این عمل به هیچ عنوان ریشه گیاه را ازخاك خارج نمی كند ولذا حداقل تركیب دائمی مراتع را به هم نمی ریزد وتخریبی در مراتع به وجود نمی آورد ، از سویی شتر می تواند به عنوان یك كنترل كننده پوشش های گیاهی در مراتع در نظر گرفته شود . او با استفاده از علف های هرز با عمر كوتاه وخارهای كویری امكان رشد واریته های مفید ودانه دار وعلوفه ای مرتع را فراهم می آورد ودر ضمن تماس وتغذیه از گیاهان بذری موجب ریزش وپراكندگی وبارور كردن بذرها به شكل كاملاً متراكم در سطح می شود .

علاوه بر آن شتر حیوانی است كه قادر به خوردن طیف وسیعی از انواع گیاهان خوشخوراك وبدخوراك ودرختان و درختچه های كویری است ، به همین علت در هنگام چرای شتر در مراتع بر خوردن گونه معینی اصرار نمی نماید ، بلكه از همه گیاهان مرتعی به صورت موزون ویكنواخت استفاده می نماید . در حالی كه بزها فقط سراغ گیاهان خوشخوراك مرتع رفته وتا از ریشه خارج كردن گیاه دست از تغذیه آن برنمی دارند . هم چنین شترها به علت ساختار تشریحی بدن وداشتن گردن دراز وپاهای بلند وكشیده در هنگام تغذیه بر درختان ودرختچه های كویری اقدام به خوردن سرشاخه ها نموده ودر حقیقت گیاه را با این كار هرس می نمایند .

شترها بدون توجه به خوبی یا بدی مراتع روزانه تا شعاع 10 كیلومتری محل سكونت خود در مراتع راهپیمایی می كنند واز هرگیاه مقدار كمی می خورند ، این عادت حیوان باعث می گردد تا مراتعی كه تعداد شتر ، متناسب با میزان نباتات مرتعی است ، تحت ضوابط وشرایط خاص وبا پرورش مناسب این حیوان به نابودی كشیده نشود .از جمله مسایلی كه می تواند در كاهش تخریب مراتع تاحدودی موثر باشد ، مسأله احداث آبشخورهای مخصوص شتر ویا سایر دام های اهلی است .كه این آبشخورها باید در فاصله های معینی در مناطق مختلف كویر ومراتع احداث شوند ، وجود این آبشخورها به ویژه در فصل گرما دارای اهمیت زیادی است چه این كه تعداد كم این آبشخورها باعث می شود كه شترها وسایر حیوانات اهلی در اطراف آن متراكم شوند واین تراكم باعث تخریب مراتع اطراف آبشخورها می گردد ، در حالی كه با افزایش تعداد آبشخورها به اندازه كافی ، دام ها در محدوده گسترده تری از مراتع پراكنده می شوند واین باعث كاهش فشار بر روی مرتع می گردد ودر پایان منجر به تعادل دام ومرتع می شود . تمامی كارشناسان مراتع بر این باور هستند كه عوامل بسیاری در فرسایش وتشدید فرسایش مراتع دخیل هستند كه از جمله این عوامل می توان ، بهره برداری خارج از فصل مراتع (دیر رس وزدورس بودن چرا ) ، تبدیل مراتع به زمین زراعتی ، بهره برداری ممتد وغیر اصولی از مراتع ، طولانی بودن مدت بهره برداری در طول سال ،كمبود فرصت های شغلی در سایر بخش های اقتصادی جامعه ، فقدان سیاست های روشن ومشخص ودر نهایت كمبود اعتبارات را می توان نام برد .
كارشناسان اضافه می كنند كه اگر مشكل كمبود اعتبارات نیز رفع شود ، بازهم به دلیل وجود مشكلات اساسی وزیر بنایی یاد شده ، برنامه به درستی به سامان نخواهد رسید .

آمار رسمی ارائه شده در شماره 39 مجله تخصصی جنگل ومراتع ایران در مورد سیر نزولی كیفیت مراتع در مقایسه با میزان احیا واصلاح آن حاكی است كه سالیانه 800 هزار تا یك میلیون هكتار از مراتع كشور به سمت كویری وبیابانی شدن پیش می رود . در صورتی كه برنامه اصلاح واحیای مراتع تنها در سطح 300 هزار هكتار انجام می گیرد . در واقع ، عملیات اصلاح واحیا 30 درصد از میزان تخریب مراتع را ترمیم می كند .
بنابر این با توجه به مطالب فوق الذكر نتیجه گیری می شود كه دلیل تخریب مراتع كشور یك سری مشكلات زنجیروار است كه در این میان نقش شتران وچرای آن ها در مراتع كویری ونیمه كویری كشور نقش ملموس وتعیین كننده ای نیست . ولی به هرحال برای جلوگیری از هرگونه خطر احتمالی برای مراتع وبهبود روش های سنتی شتر داری ، موارد ذیل پیشنهاد می گردد :

1 – نظام سنتی شترداری كه شتران به صورت وحشی وبدون ساربان در بیابان وكویر رها می شوند نظام مطلوبی نیست وباید اصلاح گردد . بدین گونه كه تمامی شترداران بزرگ موظف به استخدام یك ساربان ویا بیشتر گردند وپس از دریافت پروانه شترداری ، در تنسیق وهماهنگی با اداره كل جنگل ها ومراتع اقدام به اخذ پروانه چرا در مراتع منطقه نموده وتعهد نمایند كه در اصلاح تخصیص یافته با نهاد ذیربط همكاری نمایند ونحوه كار آن ها تحت نظارت اداره كل جنگل ها ومراتع باشد .

2 – معاونت امور دام باید با احداث آبشخورها در مناطق مختلف كشور ، از تخریب مراتع اطراف آبشخورهای فعلی به علت تراكم بیش از ظرفیت مرتع در آن ها جلوگیری نماید .

3 – باید از چرای دام در مراتع فقیر درجه 5 جلوگیری كرد .

4 – شتر داری در كشور باید با پتانشیل تولید علوفه واصلاح مراتع همراه وهمگام باشد تا آسیبی به منابع طبیعی كشور وارد نشود .

5 – سیاست ترویج وتوسعه كمی شتر داری باید متناسب با توسعه كمی وكیفی مراتع باشد ، در غیر این صورت ، این كار ، كاری غیر منطقی بوده وبه ضرر كشور خواهد بود .

ملاحظه : این مقاله اولین بار درمجله سنبله شماره 114 ، ص 58 چاپ ومنتشر گردید .

رفتارشناسی شتر

رفتارشناسی شتر

تألیف : دکتر احسان مقدس

سال انتشار : 1382

شترها بطور کلی رفتاری آرام و هوشی محدود دارند و بردباری، تحمل سختی ها و بی تفاوتی در برابر عوامل جوی نامناسب ، از ویژگیهای آنها به شمار می آید. این حیوانات در دشوارترین شرایط آب و هوائی، بی غذائی و بی آبی به کار خود ادامه می دهند و این کار را تا آخرین رمق باقیمانده خود دنبال می کنند. شتر ماده معمولاً آرامتر از شتر نر می باشد.

شتر نسبت به تحمل درد و در قبال بیماریها تا حدودی مقاوم تر از سایر دامهاست و کمتر علائم خستگی و ناراحتی از خود بروز می دهد. به همین جهت باید به دقت حیوان را تحت نظر داشت زیرا که در هنگام بیماری نیز بدون هیچگونه اظهار ناراحتی همچنان به کار خود ادامه می دهد و امکان دارد ناگهان از پای بیفتد.

گاهی اوقات ، برخلاف آنچه گفته شد، شترهایی را می توان یافت که رفتار ناخوشایندی نظیر سرکشی، نافرجامی و لجبازی از خود نشان می دهند. بطور کلی ، رفتار شتر در درجه نخست به طریقه نگهداری ، پرورش و برخورد با شتر بستگی دارد، بویژه اگر نگهداری شتر توسط افراد کم تجربه انجام شود، پیامدهای ناگواری در پی خواهد داشت، چه اینکه شترها در قبال برخورد محبت آمیز پرورش دهندگان خود رفتار مثبتی خواهند داشت. باید افزود که هرچه در سنین پائینتر به آموزش شتر اقدام شود بهتر است و باعث می شود که شتر رفتار بهتری از خود نشان دهد.

164727_naQ8qoTw

تصویر شماره 1 ـ شترها در قبال برخورد محبت آمیز پرورش دهندگان خود رفتار مثبتی دارند

 

شتر نر، بویژه در فصل جفتگیری و یا مستی، دوره هایی از رفتارهای عصبی و ناخوشایند از خود بروز می دهد و ممکن است که صداهای بلند و آزاردهنده ای از خود بیرون آورد، هنگامی که حیوان چنین صداهائی از خود در می آورد، اگر به دهان او بنگریم در مؤخره دهان می توانیم توده ای سرخ رنگ را ببینیم که احیاناً تا بخش جلوئی دهان می رسد و گاهی از دهان بیرون می زند و بنظر می رسد که وظیفه این توده مرطوب کردن مؤخره حنجره است. همچنین شتر نر مست ممکن است بدون دلیل به شتران دیگر حمله کند، و بیضه ها، مثانه و اجزای دیگر بدن را گاز بگیرد.

 

 

164727_5ufysWHg

 

 

تصویر شماره 2 ـ شتر در فصل جفتگیری ویا مستی توده ای سرخ رنگ از دهان بیرون می آورد .

 

بهمین جهت بهتر است که در هنگام کار، شتران نر و ماده را از هم جدا کرد، علاوه بر آن ممکن است که شترها در هنگام گرفتن افسار آنها و یا نهادن بار،‌از خود صداهای بلند آزاردهنده ای در آورنداما بهیچ وجه خطری نخواهند داشت، و پس از حرکت به تدریج آرام شده و اگر کودکی نیز افسار آنها را بگیرد و حرکت کند به آرامی دنبال وی خواهند رفت.

 

164727_bQy3ah0p

 

 

تصویر شماره 3 ـ صداهای بلند آزار دهنده شتر در هنگام کار

هنگام معاینه شتر باید کاملاً مواظب بود، زیرا علیرغم آرامش ظاهری، این حیوان می تواند لگد بسیار محکمی بزند که ممکن است تا شانه ها برسد. و همچنین شتر می تواند با دستهای خود نیز لگد بزند. بهمین علت جهت هر کار می باید در آغاز شتر ایستاده را نشاند و اندامهای حرکتی قدامی وی را با طناب بست.

نشانه های بیماری شترها، در بیشتر موارد شبیه نشانه های بیماری در سایر حیوانات اهلی است. شترها معمولاً به صورت همیشگی فریاد می کشند و این بعلت تغییر عوامل خارجی بوده، دلیل هیچگونه بیماری نیست. ریزش ترشحات مخاطی و یا بزاق از دهان حیوان نیز به هیچ وجه جزو نشانه های بیماری بشمار نمی رود. تغییر شکل گذرای مدفوع دلیل نارسائیهای گوارشی نیست، زیرا ممکن است تغییر نوع غذا و حتی تغییر مربی باعث این مسئله شده باشد. رنگ خونی ادرار نیز از نشانه های مرضی در شتر نیست و مربی شتر تنها کسی است که می تواند درباره شترهای بیمار اطلاعاتی بدهد. تأکید بر این نکته ضروری است که برخلاف حیوانات دیگر، اهمیت زیادی به درجه حرارت بدن شتر جهت تشخیص بیماری داده نمی شود.

 

هنگامی که شتر دچار دل درد می شود همچون اسب رفتار کرده درخاک می غلتد و یا اینکه       می نشیند و پاهای خود را در هر دو جهت بلند نموده و شکم خود را به زمین می فشارد و سرعت تنفس وی بشدت افزایش می یابد. هنگامی که حیوان واقعاً مریض باشد و درد بکشد آه و ناله می کند و گاهی اوقات دندان های خود را به شدت به هم می ساید ، ولی این دندان قروچه در حالت مستی و هیجان جنسی و بعد از خوردن نمک نیز مشاهده می گردد.

اسهال در شتر دلیل بیماری نیست زیرا که ممکن است در نتیجه تغییر جیره غذائی شتر اتفاق بیفتد ویا این که شتر در اثر ترس و یا زخمی شدن نیز دچار اسهال شود.

شتران حافظه ای بسیار قوی دارند و حوادثی را که با درد همراه است هیچوقت فراموش نمی کنند، و از سوئی دیگر چنانچه شخصی با آنان محبت کند او را نیز از خاطر نمی برند. حافظه قوی و جهت یابی صحیح آنان باعث می شود که آنان مسیر حرکت خود را به خوبی تعیین نمایند، بطوری که در هنگام شب نیز شتر قادر به جهت یابی صحیح است . در گذشته های دور، شتران فاصله بسیار دور میان سرزمین ایران و سرزمین حجاز را بدون هیچگونه مشکلی طی می نمودند و حاجیان را به زیارت خانه کعبه می بردند. همچنین این شتران در مسیر بسیار طولانی جاده ابریشم بدون آنکه راه خود را گم کنند و یا اینکه از مسیر خود منحرف شوند اقدام به جابجائی کالا از شرق آسیا به غرب آسیا و اروپا می نمودند.

متأسفانه این صفت خوب شتر اخیراً توسط سوء استفاده کنندگان در راههای نامشروع به کار گرفته شده است. بطوری که در استانهای سیستان وبلوچستان ، خراسان و کرمان از این حیوان صبور و نجیب جهت جابجائی کالاهای قاچاق و مواد مخدر استفاده می شود وشتران باهوش و حافظه ای که دارند مسیرهای طولانی را که از آن سوی مرزها در کشورهای همسایه آغاز می شود پیموده و خود را به مقصد نهائی خود در ایران می رسانند. قاچاقچیان بین المللی مواد مخدر، برای کاستن از خطرات احتمالی دستگیری و بازداشت، در اکثر اوقات شتران را با محموله مواد مخدر بدون ساربان و به صورت گله ای در بیابان های مرزی رها می کنندو این شتران بدون آنکه انسانی همراه آنها باشد، این راهها را پیموده، خود را به مقصد می رساندد. برخی از قاچاقچیان مواد مخدر نیز اقدام به معتاد نمودن شتر به تریاک نموده و در خانه های معینی در دو سوی مرز، به حیوان تریاک می خورانند و پس از آنکه شتر به تریاک معتاد شد، حیوان جائی را که به اوتریاک خورانده شده است به خاطر می سپراد و از یاد نمی برد و هنگامی که بدن او به تریاک نیاز دارد به آن مناطق می رود و هنگامی که قاچاقچیان بخواهند محموله ای را ارسال کنند در آغاز برای مدتی شتر را از تریاک محروم می کنند سپس محموله مواد مخدر را بار او کرده و او را رها می کنند و شتر برای رسیدن به خانه ای که در آن مواد مخدر به وی داده می شد، به سوی آنجا رهسپار می گردد.

شتران پراکنده در بیابان ها از غریزه گله ای خود پیروی می کنند که این غریزه باعث ایجاد امنیت و آرامش در گله شده و گله را از خطرات احتمالی محافظت می نماید. رهبری گله را معمولاً قوی ترین لوک موجود در گله به عهده دارد و همین شتر نر در هنگام فحلی شتران ماده ، اقدام به جفتگیری با آنان را می نماید و شتران نر دیگر که در گله وجود دارند از خود حالت مستی نشان نمی دهند و چنانچه دو شتر نر در حالت مستی در یک زمان وجود داشته باشند آن دو با هم به جنگ پرداخته و شتر پیروز است که اقدام به جفتگیری با شتران ماده نموده و شتر شکست خورده حالت مستی خود را از دست می دهد. در فصل جفتگیری ، معمولاً شتر نر هیجان زده بوده و کنترل آنان سخت می باشد ، آنان سر خود را بالا گرفته و دم خود را دائماً تکان داده و به آلت تناسلی خود می زنند و پاهای خود را از هم باز می کنند و ممکن است به حیوانات دیگر و حتی انسان حمله کنند و به آنها صدمات فراوان وارد کنند. در فصل جفتگیری، شترها، کثیف، آزاردهنده و کم رشد می شوند و جهت جلوگیری از چنین مسائلی شترداران اقدام به اخته نمودن شتران کاری و بارکش می نمایند. ولی اخته کردن اگر در شتران کمتر از 6 سال سن انجام شود، خود باعث وقوع تغییرات ناخوشایندی از لحاظ رشد استخوانها و عضلات و قدرت تحمل شتر می گردد ، و از سوئی دیگر اگر اخته کردن بعد از 6 سالگی انجام شود ممکن است که عمل اخته کردن برایش خطرناک باشد و بهترین راه برای کنترل شتران اخته نشده در فصل مستی ، ‌اینست که آنان را به کار سخت و طاقت فرسا بگمارند و او را به حال خود رها نکنند.

معمولاً خطراتی را که شتر می تواند به انسان وارد آورد گاز گرفتن است که این کار را بوسیله دندان های نیش خود انجام می دهد و به همین جهت بهتر است که این دندان ها را با سوهان سائیده و کند ساخت تا ضرر ناشی از آنها کمتر شود.

 

 

164727_T6uVMTen

 

تصویر شماره 4 ـ دندان های تیز شتر می توانند برای انسان خطرناک باشند

 

افسانه های فراوانی در مورد جفتگیری شتر وجود دارد. برخی معتقدند که شتر نر درحضور انسان، با شتر ماده جفتگیری نمی کند و برخی دیگر می گویند که شتر نر با ماده خود، بدور از گله و یا انسان خلوت می کند، برخی دیگر می گویند اگر انسان شاهد جفتگیری شتر نر باشد، شتر نر کینه او را به دل خواهد گرفت و در پی انتقام برآمده ، آدمی را در جائی خلوت گیر انداخته، به قتل خواهد رساند و همچنین افسانه های دیگر که هیچکدام از آنها صحت ندارد وجود دارد ولی حقیقت امر، اینست که این کار در شتر، همچون سایر حیوانات دیگر انجام شود. با این تفاوت که در شتران، شتر ماده بر روی زمین می نشیند و شتر نر در پشت او قرار می گیرد. معمولاً شتر نر مست بیشترین وقت را جهت یافتن شتران ماده فحل در گله می گذراند و هنگامی که شتر ماده فحلی را می یابد با فشار آوردن بر گردن شتر ماده او را مجبور به نشستن می کند و ممکن است او را چندین بار گاز بگیرد تا شتر ماده بنشیند. سپس پشت سرش می ایستد به طوری که اندامهای قدامی شتر نر پشت شانه های شتر ماده قرار می گیرد بعد از آن می نشیند و با دو اندام خلفی خود را به جلو می کشاند و اقدام به جفتگیری می نماید.

 

 

تصویر شماره 5 ـ جفت گیری در شتر164727_D0UJF5ML

در فرهنگ عمومی جامعه ما، شتر حیوانی کینه جو است و کینه شتری ضرب المثل است ، اما در حقیقت شتر مانند هر حیوان دیگر، در هنگام حمله به او ، حالت دفاعی به خود می گیرد و سعی می کند که از خود دفاع نموده و به دشمن حمله نماید و با لگد پراندن، سر و صدا و فریاد کردن، و بالاخره گاز گرفتن او را از خود دور نماید. داستان های زیادی از کینه شتردر فرهنگ عامیانه ما وجود دارد که شاید برخی از آنها رنگ و بوئی از واقعیت به همراه داشته باشند که این مسئله به حافظه شتر باز می گردد و اینکه این حیوان با حافظه قوی خود می تواند به راحتی کسانی را که قبلاً از آنان آزار دیده است، شناسائی کند و از آنان دوری نماید و یا اینکه در صدد فرصتی برای انتقام باشد.

شتران ماده ، توجه شدیدی به بچه های خود دارند و از لحظه تولد تا مراحل بعدی آنان را تحت حمایت خود قرار می دهند و اگر شتر ماده ای بچه خود را گم کند بی تاب شده، یک دم آرام نمی گیرد و از جائی به جای دیگر در پی یافتن بچه خود می رود و تا هنگامی که او را نیابد آرام نمی شود. شتران از حیواناتی هستند که بچه های خود را پس از تولید نمی لیسند، و اگر بچه شتر کشتار شود، شتر ماده از غذا خوردن امتناع ورزیده و به دنبال وی خواهد گشت و هنگامی که او را نیابد، در گوشه ای مات و مبهوت می ایستد و هراز چندی فریاد می و سروصدا به راه می اندازد .

 

تصویر شماره 6 ـ علاقه فراوان شتر ماده به فرزندش

و از عادت های بد شتران ماده اینست که برخلاف شیردوشی در گوسفند و گاو، نمی توان شتران را دوشید مگر آنکه بچه شترها نیز در کنار مادر باشند وبرای این کار باید بچه شتر در آغاز پستان شتر را بدوشد و شیردوشی شتران ماده بدون تحریک و وجود بچه شترها، نادر است. بهمین جهت برخی از شتربانان تعدادی از شتران ماده خود را انتخاب می کنند و به تدریج آنان را به شیردوشی بدون حضور بچه شترها عادت می دهند. معمولاً اعراب بادیه نشین عربستان سعودی به این گونه شترها   (( مسوح )) می گویند زیرا که این شترها به مجرد مسح و مالش پستان،‌اقدام به شیردهی می نمایند.

گاهی اوقات اتفاق می افتد که بچه شتر پس از تولد می میرد، در چنین حالتی شتربان پوست بچه شتر را می کند و آن را از کاه پر می کند و در کنار شتر ماده قرار می دهد تا شتر ماده آن را بو کند و به شیردهی تحریک شود.

چنان چه کسی بخواهد که به بچه شترها آزار ب164727_8z64JJUbرساند ، شتران مادر به شدت تحریک شده و ممکن است که اقدام به حمله نمایند. بهمین جهت بهتر است جهت تیمار و یا درمان بچه شترهای بیمار،‌در آغاز آنها را از مادر جدا نموده و در جای دوردستی قرار دهیم که مادر نتواند او را ببیند سپس می توان با خیال راحت به تیمار و درمان بچه شتر پرداخت .

در پایان نتیجه گیری می کنیم که در مقایسه با سایر حیوانات اهلی نظیرگاو، گاومیش، گوسفند و بز، شتر دارای حافظه ای قوی تر و هوشی برتر و قدرت تحمل بیشتری است که تمامی موارد فوق به نحوه زیست این حیوان و هماهنگ شدن وی با محیط خشک و بی آب و علف صحرائی و کویری بستگی و ارتباط مستقیم دارد .