دستورالعمل كشت ديم و کشت آبی گل محمدي

بسمه تعالي

وزارت جهاد كشاورزي

معاونت امور باغبانی

دفتر امور گلخانه ها، گیاهان دارویی و قارچ

 

دستورالعمل كشت ديم و کشت آبی گل محمدي

 

تهیه:

مهندس سیده پریسا سید مهدیزاده تکلیمی- مهندس کتایون احمدی

 

 

مقدمه:

گل محمدي از قديم الايام به علت خواص متعدد، محبوب همگان بوده و از نوع گلهاي عرفاني محسوب مي شود. ايرانيان نخستين كساني هستند كه از گذشته هاي ديرين به ويژگيهاي خوراكي و درماني گل محمدي پي برده اند.صدها سال است كه گل سرخ، گل محبوب و دوست داشتني انسانها بوده و هيچ گلي به اندازه گل محمدي در سروده هاي سرايندگان ستايش نشده است. فرآورده هاي اين گياه شامل گلاب، اسانس، گلبرگ و غنچه خشك مي باشد. گلاب از گذشته تا كنون در مراسم مذهبي، انواع شيريني جات سنتي، شستشوي اماكن مقدس و بعلت اثرات آرامش بخش و نشاط آور در مراسم تدفين در بين فرهنگ ايرانيان جايگاه ويژه اي داشته است.

ايران از ديرينه ترين كشورهاي توليد كننده و فرآوري گلاب در جهان به شمار مي رود و گزارش ابن خلدون حاكي بر اين است كه در قرن ۸ و۹ ميلادي گلاب (Rose water) يكي از اقلام مهم تجاري بوده كه به هند و چين صادر مي شده است. در آن زمان ، كانون اصلي اين گياه در سرزمين فارس كه مركز شعر و فرهنگ و ادب مشرق زمين بوده است قرار داشته و بيشترين كارگاههاي توليد گلاب درميمند و فيروز آباد فارس بر پا بوده است.تاخت و تاز مغولان همراه با نابودي همه چيز اين صنعت را نيز دچار ركود نمود وليكن مجدداً رونق يافت. هم اكنون نيز  اين استان با سطح زير كشت۴۳۰۹ هكتار بيشترين سطح زير كشت را به خود اختصاص داده است كه بيشتر كشت به صورت ديم انجام مي شود.

در حال حاضر نيز  ايران از بزرگ ترين توليد كنندگان گلاب دنيا مي باشد و كارخانه هاي زيادي در استانهاي عمده توليد مستقر مي باشند كشورهاي حوزه خليج فارس از خريداران عمده گلاب ايران مي باشند . و در سطح محدودتر، كشورهاي اروپاي نيز وارد كننده گلاب ايران مي باشند.

 

تاريخچه گل محمدي   Rosa damascena Mill.

فسيل هاي بجا مانده از دوره اليگاسه، از كلرادو در كشور آمريكا نشان مي دهد كه منشأ رزها مربوط به ۳۵ ميليون سال پيش بوده است. در بوند هشن ( دايره المعارف زردتشتيها) از گل محمدي ونسترن به تكريم ياد شده و ابو منصور در قرن دهم ميلادي، ضمن تعريف خواص داروئي گل محمدي ، خاطر نشان نموده است كه بهترين گلها، گل سرخ ايراني است Weiss, E. A. (1997)).

در موزه بريتانيا رزها و گلاب را بطور جداگانه به معرض نمايش گذاشته اند. در بين قبايل مادها و پارس ها، گل محمدي يك سمبل مذهبي داشت و در بين فرقه هاي دراويش شكل رز نشاندهنده كمال بود. گل محمدي و مشتقات آن در يونان و روم قديم مصرف گسترده اي داشت.

(Weiss, E. A. 1997).   طبق اسناد بين المللي مبداء توليد گلاب (Rose Water) ايران و مبداء توليد اسانس (Rose oil) و عصاره گلبرگ هاي تازه( Extract )، يونان ذكر شده است . طبق گفته بعضي منابع در  قرن ۹ ، روزانه ۳۰۰۰۰ بطري از ميمند فارس ايران به بغداد بين سالهاي قبل از ۸۱۷- ۸۱۰  حمل مي شد.صادرات  گلاب همچنين از طريق جاده ابريشم به چين انجام مي شده است.

 

خصوصيات گياهشناسي

ارقام تجاري R. damascena    بوته هاي دائمي با قدرت شاخه زايي زياد، پر خار و با گلهاي بسيار معطر بزرگ و رزت هستند. اگر چه قسمت هاي  مختلف گياه معطر مي باشند ولي از گلها، گلاب گيري و اسانس گيري انجام مي شود. گياهان بالغ داراي ريشه هاي وسيع و خوب توسعه يافته هستند و سرعت رشد و گسترش ريشه به نوع خاک و عمق کشت بستگي زيادي دارد .

برگ ها مرکب، متناوب و داراي ۷-۵ برگچه ميباشند. دمبرگ ها با کرکهاي قهوه اي متمايل به قرمز پوشانده شده اند.رويه برگ ها سبز تيره و سطح زيرين برگ ها سبز روشن مي باشد .طول دوره زندگي برگ ها بين ۴-۱ ماه ميباشد. برگ ها در ابتدا تا انتهاي فصل رشد تشکيل شده و کوتاهترين طول دوره زندگي را دارند.

گل آذين ديهيم بوده و از ۳ تا ۹ گل متفاوت مي باشد. در اکثر مواقع تعداد گلهاي تشکيل شده بستگي به فصل داشته وليکن در اصل مرتبط با کولتيوار مي باشد.

 

 

نيازهاي اکولوژيک

از شاخص ترين صفاتي که در گل محمدي مي توان ذکر کرد سازگاري اين گياه به خشکي است. گواه اين مسئله گلستانهاي مختلف در مناطق کاشان، فارس و کرمان مي باشد که در طول سال فقط ۲ تا ۳ بار آبياري نياز دارد و بعضاً مناطقي ديده شده است که بدون نياز به آبياري محصول مرغوب توليد مي كنند. به طور كلي ثابت شده در مناطقي که بارندگي از ۲۵۰ ميلي متر بيشتر باشد کشت ديم آن امکان پذير است .گرچه به طور مسلم کاهش عملکرد اقتصادي در آن مشاهده مي شود.

اين گياه در هر ارتفاعي قابل كشت بوده و ليكن در مناطق گرمسيري در ارتفاعات بالاتر  گلها  داراي كيفيت اسانس بالاتري  مي باشند  كه ناشي از  رفع نياز سرمايي گياه مي باشد.

حدود سازگاري به شوري خاک، درEC 5 دسي متر هم مشاهده شده که گياه رشد کرده و توليد گل دارد. همچنين در مناطق سردسير كشور بطور مثال بردسير و روستاي گنبرف اسکو كه بارش سنگين برف ودماي هوا گاه تا منهاي بيست درجه سانتيگراد  مي رسد، اين گياه بخوبي رشد مي كند كه بعلت وجود ارقام مقاوم به سرما در اين مناطق مي باشد

 

مصارف گل محمدي

  • فرآورده هاي اين گياه شامل: گلاب،اسانس،کانکريت(concrete )،ابسولوت((absolute[1] و غنچه خشک مي باشد. مصرف گلاب بيشتر در ايران و کشورهاي همجوار بوده و از اسانس اين محصول بطور گسترده به کشورهاي اروپايي، آمريكا و كانادا صادر مي شود که موارد استفاده و  مصارف عمده اسانس به شرح ذيل است:
  • صنايع عطر سازي و مواد آروماتيک
  • صنايع داروسازي
  • فرآورده هاي بهداشتي،آرايشي شامل انواع كرمهاي آرايشي، لوسيونها و صابونها، شامپو،شير پاک کن و حمام هاي زيبايي
  • صنايع غذايي شامل انواع شيريني جات،نوشيدنيها،پودينگ، ژله و…
  • استفاده از غنچه و گلبرگ خشك در تزئين سبدهاي گل خشک و گل آرايي

 

خواص دارويي

با توجه به وجود مقداري تانن، اسيد گاليک، اسانس، مواد چرب و ماده رنگي در گلبرگ ها ، اين گياه داراي خواص دارويي مختلفي بوده كه برخي به شرح ذيل مي باشد:

  • گلبرگ هاي برخي از ژنوتيپ ها اثر ملين ملايم دارند و از اينرو براي رفع يبوست کودکان،اشخاص مسن و بيماران در دوره نقاهت مصرف مي شود.  البته بعضي ژنوتيپ ها بعلت داشتن تانن بعنوان داروي قابض نيز استفاده مي گردند.
  • اين گياه از قديم در طب سنتي براي درمان دردهاي روماتيسمي، ناراحتي هاي خوني و گلودرد استفاده مي شده وهمچنين براي درمان عارضه هاي يائسگي، بيماريها و نارسائيهاي دستگاه تنفسي، زخم دهان،بي خوابي و افسردگي نيز بسيار مفيد مي باشد.

– گلبرگ هاي خشك آن داراي اثرات بالايي از خواص ضدباكتريايي بوده  و طبق منابع جديد داراي اثرات ضدعفوني كننده قوي بر عليه ۱۵ گونه باكتري مي باشد  و مي توان بصورت نوشابه هاي گرم غني از مواد آنتي اكسيدانت بصورت جداگانه و يا مخلوط با ساير مواد استفاده شود.

  • از ديگرخواص دارويی گلبرگ ها، ضداضطراب، ضد اسپاسم، داروي مسکن، تقويت کليه، تقويت خون، تنظيم قاعدگي، ضد التهاب است. از گلبرگ ها در تهيه سرکه داروئي به نام سرکه رز نيزاستفاده مي شود.
  • ميوه آن حاوي ۵/۰تا ۷/۱ درصد اسيد اسکوربيک مي باشد. شربتي تحت نام رزهيپ Rose hip از آن تهيه مي گردد. مواد استخراج شده از ميوه که به آن شکر اضافه مي کنند بعنوان منبع ويتامين ث با مقدار ۱۵۰ mg/100gr مصرف مي کنند و به آن Rose hip Syrup می گويند.

 

ارقام رزهای اسانس دار

در اصطلاح رايج، به تمام رزهاي داراي روغن (Rose oil ) گل محمدي گفته مي شود وليكن از رزهاي زيادي اسانس، استخراج مي شود كه عمده ترين آنها به شرح ذيل مي باشد:

۱- R. damascena

– عمده ترين رز مولد اسانس و داراي گرانبهاترين اسانس است.

  • بيشترين سطح زيركشت را در سطح جهان داراست.
  • داراي گلبرگهاي صورتي پررنگ و خار زياد

۲- R. centifolia

–  فقط براي گلابگيري استفاده شده واسانس استخراج شده از اين گياه كيفيت چنداني ندارد.

– طبق گفته بعضي از منابع اكثر مناطق فارس داراي اين رقم مي باشد.

– غنچه خشك اين رقم داراي كيفيت بالايي است.

۳- R. alba   

– بوته هاي آن داراي گلهاي سفيد و گياهي بسيار پرگل است.

– داراي خار كم و درصد اسانس كمتر ميباشد.

– بعضي شركتهاي داروسازي بسيار طالب اسانس اين گياه بوده كه طبق گفته آنها درمان خوبي  براي انواع آلرژي ها مي باشد.

۴- R. rogusta   

_  منشأ اين گياه روسيه است.

– داراي گلهاي قرمز رنگ بوده و به سرما مقاوم مي باشد از اين گونه جهت كارهاي سلكسيون استفاده مي شود.

 

 

 

كشت گل محمدي در ايران :

طبق آمار سال ۹۳  گل محمدي در  ۲۵ استان كشور و با سطح زیر کشت حدود ۱۵۲۰۰ هكتار و با تولید ۲۷ هزار تن می باشد. كه بيشترين سطح آن در چهار استان فارس، كرمان، اصفهان و آذربايجان شرقي  مي‌باشد.

استان فارس: ۶۹۳۵ هكتار كه حدود۴۵ درصد از كشت را به خود اختصاص داده است.

كرمان: ۲۹۹۴ هكتار كه حدود۲۰ درصد از كل كشت را به خود اختصاص داده است

اصفهان  :۱۹۰۴هكتار كه حدود ۱۲ درصد ازكل كشت را به خود اختصاص داده است

آذربايجان شرقي:۹۶۰ هكتار كه حدود۶ درصد ازكل كشت را به خود اختصاص داده است

 

تعريف كشت ديم

كشت ديم، نوعي كشت محصول است كه براي مرحله كاشت يا داشت آن عمل آبياري پيش‌بيني نشده است و آب مورد استفاده گياه مستقيماً از نزولات آسماني يا آب تحت‌الارضي تأمين مي‌شود. كشت ديم عموماً در زمين كشاورزي ديم انجام مي‌شود ولي كشت اين گياه به طور استثنا ممكن است به صورت تناوبي در زمين كشاورزي آبي نيز انجام گيرد.

 

راهكارهاي كليدي

ايجاد ارقام مقاوم به تنش هاي خشكي را مي توان با ساير رهيافت ها مانند بهبود حاصلخيزي خاك ، استقرار بهتر بوته ها و كنترل خوب علف هاي هرز توأم نمود. با اين روش آب بيشتري براي گياهان زراعي تامين شده و فرسايش آبي خاك هاي زراعي كاهش مي يابد.

كاربرد روش خاك ورزي حفاظتي چند مانع دارد و اين موانع شامل نياز به سرمايه گذاري ، تامين ماشين آلات جديد خاك ورزي و بذر كاري و كاربرد علفكش ها جهت كنترل علف هاي هرز براي حفظ بقاياي گياهان زراعي و علوفه اي مي باشد. اغلب نسبت به كاهش خاك ورزي مقاومت فرهنگي وجود دارد. بهر حال ، فوايد آن بقدري زياد مي باشد كه انجام تحقيقات دريافتن روش هايي پيرامون رفع اين موانع از اولويت زيادي برخوردار ست. خسارت وارده به سيستم ريشه گياهان زراعي در اثر حمله نماتدها و بيماريهاي خاكزي در اراضي مناطق خشك مخصوصا” در شرايط تك كشتي مستمر غلات شديد مي باشد، كه به نظر مي رسد در خصوص گل محمدي  مشكل ساز نخواهد بود.

راهكار مهم ديگر جهت كاهش خسارت اين عوامل زيان آور به سيستم ريشه، كشت گياهان زراعي غير ميزبان مي باشد. اين تغيير سيستم كشت در خصوص گندم، كه پذيرش آن براي كشاورزان مشكل بود در استراليا جنوبي بسيار موفقيت آميز بوده است. و انجام تحقيق مشابه جهت يافتن تناوب زراعي مناسب در كشورهاي در حال توسعه بسيار خوب است.

 

علت انتخاب گل محمدي براي كشت ديم:

۱- مقاوم بودن اين گياه به شرايط كم آب

از شاخص ترين صفاتي که در گل محمدي مي توان ذکر کرد بقاء و سازگاري اين گياه به خشکي است. هم اكنون ۴۰٪ از گلستانها ي كشور به صورت ديم كشت گرديده اند و ساير گلستانها در مناطق مختلف فارس،کرمان، کاشان، آذربايجان شرقي و ساير استانها  است،  که در طول سال فقط ۲ تا ۳ بار آبياري مي گردند. به تجربه ثابت شده در مناطقي که بارندگي از ۳۵۰ ميلي متر بيشتر باشد کشت ديم آن امکان پذير است .گرچه به طور مسلم کاهش عملکرد اقتصادي در آن مشاهده مي شود.

تحمل  به شوري خاک، درEC 5 دسي متر(زيمنس)  هم مشاهده شده که گياه رشد کرده و توليد گل دارد.

۲_ عجين بودن فرآورده‌هاي اين محصول با فرهنگ كشورمان

از دير باز اين گياه كشت و كار گرديده و طبق اسناد و مدارك اين گياه بومي كشور بوده و اولين بار گلابگيري در كشورمان انجام گرديده است. اين گياه كاملا شناخته شده براي كشاورزان مي باشد.

۳_ مقاوم بودن به شرايط نامساعد محيطي و خاكي

هم اكنون گل محمدي در اراضي شيب دار و اراضي كه امكان كشت هيچ گياهي نيست  كشت مي گردد و داراي توجيه اقتصادي بالايي است بطوريكه بسياري از كشاورزان مايل به توسعه بيشتر اين گياه مي باشند.

 

 

۴_ مقاوم بودن به حمله آفات و بيماريها و امكان كشت ارگانيك آن

قيمت محصو لات ارگانيك ( گلاب و اسانس)  در بازارهاي جهاني چند برابر محصولات غير ارگانيك مي باشد و با توجه به اينكه گل محمدي  گياهي است كه بسيار مقاوم به حمله آفات و بيماريها مي باشد و به راحتي امكان  كشت ارگانيك  آن  در عرصه هاي  بكر و دا منه هاي طبيعي وجود دارد  امكان توسعه كشت آن براحتي امكان پذير مي باشد، به طوريكه هم اكنون نيز بسياري از   گلستانها در نقاط مختلف ايران بعلت عدم استفاده از سم و قابليت اخذ گواهي ارگانيك بين المللي را دارند .

۵ – جاذبه‌هاي گردشگري

با كشت وسيع آن در عرصه هاي طبيعي مي توان هر ساله گردشگران زيادي در فصل برداشت تشويق به آمدن نمود.

۶ –  وجود كارخانه‌هاي سازنده صنايع تبديلي اين محصول در داخل كشور

با استفاده از صنايع داخلي و اندك اصلاح در دستگاههاي موجود مي توان ارزشمند ترين فرآورده هاي اين گياه را توليد نمود.

 

ديدگاه كلي:

جهت اصلاح و احياء مراتع بيا باني و كويري و جهت احياء مراتع كوهستاني و نيمه استپي مي توان از گل محمدي  به تنهايي و يا  بصورت مخلوط با ساير گونه هاي ديم انجام گردد.

  انتخاب محل كشت:

  • حداقل ميزان بارندگي ۳۵۰ ميليمتر در نظر گرفته مي شود.
  • در فلور گياهي منطقه توجه شود كه نسترن هاي بومي و يا گل محمدي به صورت خودرو وجود داشته باشد.
  • كشت در مناطق مرتفع و نيمه كوهستاني (به تجربه ثابت شده است كه اسانس گل محمدي در ارتفاعات بالاتر از كميت و كيفيت بالاتري برخوردار است.)
  • امكان ايجاد صنايع فرآوري فراهم باشد.
  • براي ايجاد كشت ارگانيك حتي المقدور از مناطق بكر استفاده شوند.
  • براي محصول مازاد انبارهاي خشك كردن احداث شود.

– در هنگام  انتخاب محل ، بايد دقت شود كه  باد و گرما نبايد به گونه اي باشد كه تبخير شديد در هنگام مراحل رشد بحراني گياه باشد.

 

كشت گل محمدي به صورت ديم:

زمان كشت:

كشت ديم بايد زماني انجام گيرد كه رطوبت و دما مناسب باشد( كشت پائيزه )

مراحل انجام عمليات:

  • تهيه نقشه كاشت با توجه به ميزان بارندگي ، شيب زمين ، وضعيت توپو گرافي
  • پياده كردن نقشه
  • تعيين فواصل كشت (فواصل كشت در كشت آبي ۲× ۲ در نظر گرفته مي شود ولي در كشت ديم فواصل با توجه به ميزان بارندگي و شيب زمين انتخاب مي گردد كه حداقل حدود۳×۲  و حداكثر ۵×۵ در نظر گرفته مي شود).
  • تعيين عمق كاشت و ابعاد گودالها با توجه به مشخصات خاك ( به طور متوسط ۱×۱×۱ متر در نظر گرفته شود.)
  • حفر چاله هاي كشت:  حداقل ۶ ماه قبل از كشت چاله هاي مورد نظر ايجاد و توسط كودهاي حيواني آماده سازي شوند.
  • نحوه پر كردن گودالها :لازم است هنگام گود برداري خاك زراعي رويي در محلي جدا از خاك زيرين ريخته شود و هنگام پر كردن چاله در كف گودال ريخته شود.
  • انتخاب و تهيه نهاده هاي تكثيري:
    • براي نهاده هاي اوليه كشت حتي المقدور از ارقام بومي منطقه استفاده شود.
    • از قلمه ريشه دار استفاده شده و به طريق گلدان منتقل و حمل شود.
  • انجام هرس به موقع و مناسب به منظور حفظ تناسب بين اندام هاي هوايي و زميني.
  • كشت گياه به صورت عمود بر جهت شيب
  • استفاده از مواد جاذب رطوبت براي حفظ رطوبت خاك و ماندگاري گياه در بعضي شرايط خاص توصيه مي گردد.
  • جمع آوري روان آب ها در مكان هاي محدود جهت آبياري اراضي خشك در مواقع بحراني.
  • جلوگيري از كشت گل محمدي در مجاور باغهاي گياهان خانواده رزاسه، بعلت وجود آفات و بيماريهاي مشترك

 

نكات مهم:

– عمليات كشاورزي طوري بايد به كار گرفته شود كه از بارش هاي ساليانه بيشترين  استفاده شود . خاك ورزي بايد به گونه اي باشد كه خاك بيشترين آب را جذب كند و كمترين هدر رفت آب از طريق تبخير و تعريق رخ دهد.

–  در زراعت ديم ، بهترين عمق خاك ۳ متر مي باشد. خاك بايد از نظر خاصيت مويينگي و قدرت نگهداري آب  در سطح قابل قبولي باشد.

افزايش جذب خاك در زراعت ديم :

– جلوگيري از سله بستن خاك

در اغلب خاك ها مخصوصا خاك هاي سنگين با ميزان رس بالا اگر فاصله زماني دو بارندگي زياد باشد در اثر نزديك شدن ذرات خاك به همديگر در سطح زمين شكاف هايي ايجاد مي گردد كه به آن سله مي گويند. در اثر سله بستن سطح خاك، رطوبت سطح زيرين از محل شكاف هاي سله ها به طرف سطح خاك حركت مي كند و تبخير مي شود لذا لازم است بين دو بارندگي نسبت به شكستن سله ها اقدام گردد. همچنين وجود شكاف ها و سله ها در خاك مانع جذب آب گرديده و هدر رفتگي خاك را بيشتر مي كند.

– با ايجاد شخم و ايجاد سطح ناصاف باعث طولاني تر شدن زمان نفوذ آب به داخل خاك شده وجذب بيشتر آب در  خاك مي شود.

 استفاده از مالچ ها

يكي از تمهيدات در زراعت ديم استفاده از مالچ بوده كه داراي مزاياي ذيل مي باشد:

– جلوگيري از هدر رفت آب بارندگي.

–  افزايش زمان جذب و نفوذ بيشتر آب به عمق خاك.

– جلوگيري از روان شدن آب بر روي زمين

– باعث كاهش سرعت باد تا حد ۹۹٪ شده كه به طور چشمگيري مانع تبخير مي شود.

– استفاده از مالچ در فصول خشك فعاليت هاي ميكروارگانيسم هاي بيماريزا راحداقل مي كند. در هنگام استفاده از مالچ هاي كلش با نسبت/N  C25  تا ۳۰ مناسب است وكلش هاي خشك ، چوبي و كلش هاي غير سبز داراي  نسبت هاي بالاتر(۵۰ تا ۱۰۰ ) مي باشند كه تجزيه آهسته تر بوده و لازم است از نيتروژن استفاده شود.

  • شخم سطحي به عمق تقريبي ۲ تا ۳ اينچ باعث ايجاد يك لايه غير پيوسته با لايه پاييني گشته.اين لايه  به آساني خشك شده و مانع از دست دادن آب بيشتر مي شود
  • .شخم سبك بعد از هر بارندگي باعث ذخيره بيشتر آب مي گردد.

مكانيسم  كاهش تبخير آب از سطح و تمهيدات لازم

آب موجود در خاك، هر ذره خاك را به صورت لايه بسيار نازكي احاطه نموده وقتي كه آب قسمت هاي سطحي خاك بخار مي شود آب از سطوح پايين منتقل گرديده و جايگزين مي شود. وقتي لايه احاطه كننده هر ذره زيادي باريك شود پژمردگي در گياه اتفاق مي افتد.با ايجاد تمهيدات ذيل مي توان آب داخل خاك را حفظ نمود.تمهيدات جلوگيري از تبخير شديد آب خاك به شرح ذيل مي باشد:

  • ايجاد كمربند سبز و حفاظتي با استفاده از درختان و بوته ها كه باعث كاهش سرعت باد ، ايجاد سايه و كم شدن تبخير تا حد ۱۰ تا ۳۰ درصد و كاهش فرسايش بادي مي شود.
  • استفاده از مالچ ( مالچ ها سرعت باد و درجه حرارت خاك را كاهش مي دهند )

كاهش تعريق

  • علف هاي هرز نه تنها براي جذب مواد غذايي رقابت مي كنند در جذب آب نيز رقابت مي كنند به همين دليل كنترل آنها ضروري مي باشد.
  • استفاده از واريته هاي كوتاهتر كه به علت سطح تاج كمتر ،تعريق كمتر دارند
  • در زراعت ديم تراكم گياهي كمتر بوده پس رقابت براي جذب آب كمتر است.
  • در مناطقي كه ميزان بارندگي نامطمئن و ناكافي مي باشد بيمه خشكسالي كارساز است.
  • شخم پس از برداشت سبب ايجاد يك لايه مالچ كلشي در سطح زمين مي شود كه اين لايه پوششي باعث حذف علف هاي هرز پيش از حمله آنها در فصل خشك مي شود.

ايجاد سد و مانع(bunding)

اولين مرحله در كشاورزي ديم ساختن موانع و سد باشد. در شيب هاي غيرمعمول و تند ارتفاع ۲۵ تا ۶۰ سانتي متر مناسب است.حتي در زمينهاي كم شيب تر نيز ايجاد سدها و موانع  ۳۰ سانتي متري مناسب است. براي ساختن اين ديواره هاي كوتاه ابتدا توسط نقشه برداري جاي خطوط همتراز بايد مشخص گردد.سپس زمين شخم زده شده و كلوخ ها نرم مي شوند.شكل باند به صورت دوطرفه بوده و وسط آن يك جوي حفر شده و با خاك پر مي شود.در اين آب بندها  براي ايجاد ديوارهاي كوتاه از  سنگ استفاده مي شود.

 

پهنا   ( متر) شيب (درصد )
۵۰ ۱٪ و زير آن
۲۶ ۲٪ -۱ ٪
۱۵ ۳٪_۲٪
۷ ۵٪_۳٪
۳ بيشتر از ۵٪

 

 

 

 

 

 

يكي از تكنيك هاي كنترل فرسايش خاك و جذب بيشتر آب و نهايتا حفظ و نگهداري حاصلخيزي خاك كشت نواري مي باشد . نوارها بايد عمود بر سطح شيب باشند.

مزاياي كشت نواري :

  • تراكم برگها مانع از برخورد مستقيم باران به سطح خاك مي گردد.
  • حركت آب بر روي زمين كنترل ميشود
  • جذب بيشتر آب در خاك و جلوگيري از هدر رفتن آب
  • حفظ طول شيب

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بسمه تعالي

وزارت جهاد كشاورزي

معاونت امور باغبانی

دفتر امور گلخانه ها، گیاهان دارویی و قارچ

 

 

           تولید کشت آبی محصول گل محمدی

 

 

 

فرآیند تولید کشت آبی محصول گل محمدی

 

اکولوژی شامل خاک،اقلیم، آب، ارتفاع، باد

ترکیب خاک: خاکهایی که برای کشت گل محمدی در نظر گرفته می شود باید غنی از مواد و عناصر و همچنین مواد آلی باشد. خاکهای سنگین و خاکهایی که سبب آب ایستایی شود برای کشت این گیاه مناسب نمی باشد.

عمق خاک:  عمق خاک حداقل ۶۰ سانتی متر باشد تا ریشه ها بتوانند رشد کنند.

تهویه خاک: با توجه به نقش تهویه خاک در منطقه فعالیت ریشه و اثر آن در رشد و نمو گل محمدی، کشت ارقام مختلف این گیاه در خاکهای سبک نتایج بهتری به همراه دارد.

pH خاک: بین ۶٫۵ تا ۷ است

EC خاک: ۵ دسی زیمنس

اقلیم و شرایط آب و هوایی:

damascena  Rosa به دامنه وسيعي از شرايط آب و هوايي سازگار است آب و هواي معتدل بدون گرماي بيش از حد، دوره طولاني از هواي آفتابي و گرم، با توزيع مناسب بارندگي مناسب است.

دما: میانگین دما در طول دوره رویش ۲۶ درجه سانتی گراد(در اقلیم هایی که میانگین دمای آن بیش از ۳۸ درجه باشدعمل فتوسنتز مختل و عملکرد به شدت پایین می آید.(

نور(نیاز نوری، شدت تابش نور): گیاهی نورپسند، مقدار نور مورد نیاز ۵۵-۳۰ هزار لوکس

رطوبت : ۶۰%

باد: کشت گل محمدی در مناطق باد خیز توصیه نمی شود زیرا وزش بادهای سنگین علاوه بر شکستن شاخه های ظریف و بهم ریختن گلبرگ ها، سبب افزایش تبخیر و تعرق و پژمردگی گیاهان می شود. در مناطق باد خیز در پناه بادشکن کشت شود.

 

 

آب : مصرف ۵۲۰۰ متر مکعب در هکتار اپتيمم مي باشد و طي بررسيهاي انجام شده مزيت هاي آبياري قطره اي بر آبياري سطحي شامل: صرفه جويي مصرف آب در حدود ۳۶۰۰ متر مکعب و حدود ۳۰ % آبياري سطحي، افزايش در ميزان عملکرد و تعداد گلبرگ و افزايش رشد، طراوت، شادابي و … مشخص گرديد.

 

تعیین دورآبیاری : آبياري از فروردين تا شهريور به تعداد ۱۰ –  ۵ بار بسته به شرايط آب و هوايي صورت مي گيرد.

سیستمهای بهینه آبیاری: آبیاری قطره‌ای ضمن ۶۲ درصد صرفه جویی نسبت به روش سطحی، باعث افزایش عملکرد ۶۵ درصدی گل را به دنبال دارد.

میزان بارندگی مورد نیاز برای کشت دیم: حداقل نیاز میزان بارندگی سالیانه منطقه برای کشت دیم ۳۵۰ میلیمتر می باشد.

ارتفاع: اين گياه در ارتفاع ۱۶۰۰ متر تا ارتفاعات بيش از ۲۳۰۰ متر بخوبي رشد مي کند.

 

آماده سازی خاک

در سال اول اگر خاك بستر كاشت به نحو خوبي تهيه شود و مقدار ماده آلي كه به خاك داده مي شود زياد باشد ، نيازي به اضافه كردن كود شيميايي نخواهد بود. از سال دوم به بعد همه ساله نياز به افزودن كود شيميايي با توجه به نياز خاك و گياه ( از روي آزمون خاك ) خواهد بود .

زمان شخم : بهتر است قبل یا همزمان با کوددهی زمین صورت گیرد یعنی حدود یکماه قبل از نشاندن نهال در زمین که اواخر دیماه می باشد

عمق شخم: عمق شخم ۴۰ تا ۵۰ سانتی متر می باشد.

زمان کود دهی: براي آماده كردن زمين ، زمين بايد بخوبي شخم زده شود و حتي بهتر است زمين را كود دهيم و براي هر يكصد متر مربع ۴۰۰ – ۳۰۰ كيلو ( ۳۰ تن در هكتار ) كود حيواني مصرف كنيم . اين عمل حتما بايد چند هفته قبل از کشت گیاه انجام گيرد.

کودهای مورد استفاده: بر حسب تجربه مقداري از كود هاي شيميايي مانند اوره به مقدار ۲۰۰ – ۱۵۰ كيلو گرم و تركيبات فسفر دار ۳۰۰ – ۲۰۰  كيلو گرم در هكتار به گلستان داده مي شود. در زمينهاي سست و سبك يعني زمينهايي كه ماسه آنها زياد است بايد از پهن گاو ماده ( پهنهاي سنگين ) استفاده كرد. پهن یا كود دامی در اينگونه زمينها بزودي تجزيه شده و بفاصله كوتاهي مثلا در عرض ۳ هفته ميتوان بنشانيدن نهال اقدام كرد. در زمينهاي سنگين بايد كودهاي تازه و سبك از قبيل كاه و كلش و خاكبرگ و امثال آن بكار برد، زيرا اينگونه كودها به بهبود و اصلاح زمين كمك مي كنند . ولي چون در زمستان تجزيه بكندي صورت مي گيرد بهتر آن است كه كود را در آخر تابستان و يا پاييز قبل از كاشت نهال بكار برد.  همچنين از كودهاي شيميايي نظير اوره، فسفات و پتاس كه بمقدار كافي با خاك مخلوط شده باشد ، استفاده مي كنيم. توجه شود كه استعمال زياد از حد كود پتاس موجب تاخير در رشد و نمو و ايجاد كلروز مي گردد.

 

معرفی ارقام مناسب کشت:

در حال حاضر فقط یک رقم تحت عنوان  کاشان ۹۳ اسم گذاری شده است و برای کشت از ژنوتیپ های موجود در منطقه استفاده می گردد.

کاشت:

  • مستقیم:

مقدارنهاده مورد نیاز (تراکم در هکتار):

۲۵۰۰ نهال در یک هکتاربرای کشت آبی

۱۵۰۰ نهال در یک هکتار برای کشت دیم

عمق کاشت:

گودالهايي به عمق ۳۰-۴۰ سانتي متر

فاصله بین دو ردیف ها وفاصله داخل دو ردیف:

عمده ترين روش كشت جوي و پشته با فواصل كشت حدود ۴ متر و فواصل نهالهاي حدود ۲ متر است البته روش كرتي در بعضي از مناطق مرسوم است كه در اين حالت فاصله كاشت ۵/۱ * ۵/۱ متر تا ۲ * ۲ متر در نظر گرفته مي شود .

زمان کاشت:

يك مرحله اواخر پائيز بعد از خزان كردن پايه هاي مادري و  مرحله دوم هم در بهار قبل از بيدار شدن پايه هاي مادري .كشت پائيزه بر كشت بهاره برتري دارد ، زيرا امكان استفاده از نزولات جوي را بيشتر و استقرار بهتر نهال ها را باعث شده و خطر گرماي بهار را در عدم استقرار نهال ها كاهش مي دهد

ماشین آلات مورد نیاز:

برخی از ماشین آلات مورد نیاز عبارتند از: دستگاه کشت قلمه – روتیواتوور دستی و پشت تراکتوری

  • غیر مستقیم:

کشت در خزانه:

گل محمدي را مي توان به روش ها مختلفي از جمله خوابانيدن، پيوند ، قلمه و پا جوش تکثير نمود.وليكن روش تكثير با قلمه سبز توصيه مي شود.     بايستي قلمه را که به ضخامت يک مداد و به طول ۲۰ سانتيمتر مي باشد،از چوب خفته انتخاب کرد و جوانه هاي پائيني آن را حذف کرده  و ته قلمه را در يک پودر هورموني ريشه زائي فرو برد و آنگاه قلمه را به عمق   ۱۰ – ۵/۷ سانتيمتري در گلدان يا زمين کاشت(بستر کاشت) مخلوط ۵۰% خاک باغچه و ۵۰% ماسه شسته ميباشد قرارداد.

  • قلمه هاي سبز در بستري سبك كه معمولا مي تواند تركيبي از ماسه،پيت،پرليت و كود دامي كاملا پوسيده مي باشد ريشه دار مي شوند.
  • تعداد قلمه هاي مورد استفاده در هر متر مربع حدود۲۵۰ عدد مي باشد كه به فاصله ۶-۵ سانتيمتر كشت مي شوند .
  • قلمه ها سبز معمولا بعد از ۴۰-۳۰ روز درگلخانه ريشه دار شده و به گلخانه هاي انتقال منتقل مي گردند.
  • قلمه هاي ريشه دار شده ، در فصل پاييز يعني ۴-۳ ماه پس از زمان قلمه زني(در مناطق گرمتر) و يا در اواخر زمستان پس از برطرف شدن خطر سرما به نهالستان منتقل مي گردند.

داشت

  • آبیاری:

نیاز آبی گیاه:.

طي تحقيق انجام شده در منطقه کاشان ۳ تا ۴ نوبت آبياري با مصرف ۵۲۰۰ متر مکعب  د رهکتار اپتيمم مي باشد

دور آبیاری:

در کشت آبي در اکثر استانهاي کشور تعداد دوره هاي آبياري اندک بوده به طوري که آبياري از فروردين تا شهريور به تعداد ۱۰ –  ۵ بار بسته به شرايط آب و هوايي صورت مي گيرد

استفاده از روش مناسب آبیاری:

آبياري جهت تامين رطوبت کافي در زمان تشکيل جوانه و رشد اوليه گلها مهم است. استفاده از آبياري قطره اي باعث راندمان بالاي آب، بازده بالاتر گل ها به ازاي استفاده از هر واحد آب و کاهش خسارت آفات و بيماريها مي شود بيشترين ميزان آب مورد نياز درختچه هاي گل محمدي در طول دوره گل دهي آن است و بايستي حتي الامکان فاصله دوره هاي آبياري کم شود و در غير اينصورت باعث ضعيف شدن گل و ريزش آنها و نيز پايين آمدن کيفيت محصول خواهد شد.

 

در کشت دیم حداقل بارندگی برای کشت گیاه:

حداقل بارندگی ۳۵۰ میلی متر می باشد.

 

 

 

آفات و بیماری ها :

آفات مهم گل محمدی شامل جوانه خوار گل محمدی،شب پره برگخوار گل محمدی، مینوزهای گل محمدی، سوسک سرشاخه خوار رزاسه، آفات مکنده گل محمدی شامل شته ها، زنجرک ها، تریپس ها، مگس های سفید، کنه ها

روش مبارزه: مبارزه شیمیایی و بیولوژیک

استفاده از حشراتی مانند کفشدوزک ها، بالتوری ها و عنکبوت ها که در واقع دشمنان طبیعی آفات مکنده در گلستانهای گل محمدی می باشند.

در زمانی که آفات طغیان می کنند استفاده از سموم  شیمیایی اجتناب ناپذیر است.

بیماری های مهم گل محمدی : عبارتند از سفیدک پودری، لکه سیاه برگ رز، زنگ رز، کپک خاکستری، بیماریهای باکتریایی

روش مبارزه: مبارزه به روش فیزیکی و شیمیایی

در خصوص بیماری های قارچی با استفاده از آبیاری به موقع، تراکم مناسب کشت می توان از این مشکل جلوگیری کرد و پس از انتشار بیماری ، با برداشت برگهای آلوده و هرس شاخه های آلوده و سوزاندن این شاخه ها می توان بیماری را کنترل کرد. و در زمان افزایش بیش از حد بیماری با استفاده از قارچ کش ها و سموم مناسب می توان با آن مبارزه کرد.

مبارزه با علف هرز:

مبارزه با علف های هرز از عملیات مهم مرحله داشت گل محمدی است چنانچه با علف های هرز مبارزه نشود، علف های هرز با جذب رطوبت و سایرمواد و عناصر غذایی خاک با گل محمدی به رقابت پرداخته و سبب ضعیف شدن بوته ها و کاهش عملکرد محصول می گردد.

روش مبارزه: روش مبارزه فیزیکی

ادوات مورد نیاز: کولتیواتر، با انجام کولتیواتر، بین ردیف ها نه تنها می توان رویش علف های هرز را محدود کرد بلکه این عمل سبب تهویه خاک شده و شرایط رشد ونمو را بهبود می بخشد.

 

برداشت :

قسمت برداشت شده گل محمدی شامل گلبرگ ها ، نهنج و قسمتي از دمبرگ مي باشد . يك كارگر به طور متوسط روزانه ۵۰ – ۳۰ كيلوگرم مي تواند گل برداشت نمايد . ميزان گل توليد شده در هكتار ۵/۳ – ۵/۲ تن مي باشد .

بسته به آب و هوای منطقه برداشت گل محمدي از نيمه دوم ارديبهشت شروع و تا اواخر خرداد ادامه دارد، دوره گلدهي ۳۰ – ۲۰ روز طول مي كشد و هر كارگر بسته به مهارت و سرعت عمل از ۳۰ الي ۵۰ كيلوگرم در روز برداشت كرده و سپس آنها را به كارگاه گلابگيري و يا كارخانه مي فرستند.

بهترین زمان شروع و پایان برداشت:

از نيمه دوم ارديبهشت شروع و تا اواخر خرداد ادامه دارد، دوره گلدهي ۳۰ – ۲۰ روز طول مي كشد

بهترین ساعات برداشت در طول روز:

برداشت گل محمدي معمولا در صبح زود  قبل از طلوع آفتاب انجام می شود.

پس از برداشت :

شرایط انبارکردن قبل از خشک کردن: گل های گل محمدی باید بر روی تورهای سیمی که تهویه هوا از میان آن به خوبی صورت می گیرد بر روی هم انبار شوند. از فشرده کردن گل ها بر روی هم باید جلوگیری کرد زیرا سبب پژمرده شدن و تخمیر گلها می گردد و از کیفیت مواد موثره می کاهد.

نحوه نگهداری محصول در انبار:

طول انبار داری:در دمای ۱۲ تا ۱۵ درجه سانتی گراد می توان گلها را تا ۱۲ ساعت نگهداري نمود

چنانچه صنایع استخراج اسانس یا گلاب گیری نزدیک زمین زراعی باشد، بدون اینکه نیازی به خشک کردن گلها باشد می توان برای فرآوری اقدام نمود.

خشک کردن:

برا ي خشك كردن گلها به دو طريق سنتي و صنعتی صورت می گیرد.

دمای مناسب خشک کردن: دمای مناسب در خشک کن ۳۰ تا ۳۵ درجه سانتی گراد می باشد

روش مناسب خشک کردن: تحقیقات نشان داده گلهایی که در سایه خشک می شوند از کیفیت مناسب تری در مقایسه با خشک کن الکتریکی برخوردارند.

نوع خشک کن مورد استفاده: خشک کن الکتریکی

فرآوری :

فرآوری محصول شامل : اسانس، عصاره، عرقیات- ظروف مورد نیاز نگهداری- شرایط نگهداری- طول عمر نگهداری- برچسب زنی

استخراج اسانس گل محمدی از سه روش امکان پذير مي باشد که شامل :

– تقطير با آب براي توليد اسانس

– تقطير با بخار آب براي توليد اسانس

– استخراج با حلال براي توليد کانکريت و ابسولوت

( اگر گل محمدی را در دمای آزمایشگاه با حلال های آلینظیر هگزان یا پترولیم اتر مجاور کنیمو پس از جداسازی تفاله باقیمانده حلال را تبخیر کنیم ماده موم مانند نیمه جامد بدست می آید که به آن کانکریت رز می گوییم. اگر کانکریت رز را در دمای آزمایشگاه در اتانول حل کنیم سپس با جداکردن فاز مایع و تبخیر اتانول در فشار و دمای پایین اسانسی حاصل می شود که به آن ابسولوت می گویند.)

اسانس :

اسانس داراي سه نوع ماده شيميايي به نامهاي نرول، سيترونل، و ژرانيوم مي باشد. و ماده اصلي بسياري از كارخانه هاي معطر سازي و صنايع بهداشتي و آرايشي مي باشد هم اكنون به طور متوسط ۱۰۰۰۰-  ۴۰۰۰  دلار در بازارهاي جهاني به فروش مي رسد.

در بلغارستان از هر ۳ تن گل تر يك كيلوگرم اسانس و ۱۵ كيلوگرم گلاب بدست مي آيد چون اهداف اصلي توليد اسانس بوده و گلاب توليدي بعنوان محصول فرعي بوده و مقدار آن اندك است. در ایران از هر ۶ تا ۹ تن گل محمدی یک کیلوگرم اسانس تهیه می شود.

 

 

گلاب :

گلابگيري بطريق سنتي و صنعتي صورت مي گيرد.

دستگاه گلابگيري سنتي : اکثراً با ظرفيت ۳۰ کيلوگرم ساخته مي شوند که شامل قطعات ديگ ، کلاهک ديگ ، نيچه ، نيچه پارچ و دستگاه حرارتي است. این مجموعه که به عنوان دستگاه گلابگيري مي باشد ظرفيت آن حداکثر ۳۰ کيلوگرم گل با مخلوط ۴۵ ليتر آب مي باشد. هر دستگاه در شبانه روز ۴ تا ۵ نوبت مي تواند گلابگيري کند که در مجموع مقدار مصرف گل به  ۱۲۰ تا ۱۵۰ کيلوگرم در شبانه روز خواهد رسيد.

گلابگيري صنعتي : با توجه به توسعه روز افزون سطح زير کشت و مصرف فرآورده هاي گل محمدي دستگاههاي سنتي تکافو لازم را نداشته، نياز به وجود دستگاههاي صنعتي با ظرفيت بيشتر و سريع تر مشهود مي باشد. قسمتهاي مختلف دستگاههاي گلابگيري صنعتي علاوه بر دستگاههاي گلابگيري سنتي شامل دستگاه سختي گير، ترموستات ، پر کن، پاستوريزاتور، دستگاه بسته بندي، آزمايشگاه کنترل کيفي مواداست. نگهداري محصول در دماي بيش از ۲۵ درجه سانتيگراد توصيه نمي شود.

میزان تولید گلاب :همه ساله بین ۲۲ تا ۲۵ هزار تن گلاب در کشور تولید می‌شود که از این میان حدود ۳۵ درصد آن به خارج از ایران صادر می شود.

قیمت گلاب یک به یک با عیار ۲۴ هر لیتر ۱۲هزار تومان می باشد.

مصارف فرآورده های گل محمدی:
مصرف گلاب، بیشتر در ایران و کشورهای همجوار رایج بوده و اسانس این محصول به طور گسترده در کشورهای اروپایی، آمریکا و کانادا مصرف می شود.
مصارف عمده اسانس به شرح ذیل می باشد:
۱-    استفاده در صنایع عطرسازی و مواد آروماتیک.
۲-    استفاده در فرآورده های بهداشتی – آرایشی شامل انواع کرم های آرایشی، لوسیون ها و صابون ها، شامپو، شیر پاک کن و حمام های زیبایی.
۳-    استفاده در صنایع غذایی شامل شیرینی ها، نوشیدنی ها ، پودینگ، ژله و … .
۴-    استفاده در تزیین سبدهای گل خشک و گل آرایی.
۵-    استفاده در صنایع داروسازی

بازار: صنایع داروسازی- صنایع غذایی- صنایع آرایشی و بهداشتی- عطاری ها- بازارهای محلی- صادرات

 

 

 

 

 

 

۱  کانکريت عصاره استخراج شده از گلها توسط حلال و ابسولوت از عصاره گيري بيشتر کانکريت و با حذف ترکيبات مومي بدست مي آيد كه داراي ارزش بالاي اقتصادي مي باشد.