درختکاری بدون آبیاری ( فناوری گروآسیس) واتر باکس

گروآسیس چیست ؟

اين تکنولوژي که در سال ۲۰۰۲ توسط يک مبتکر هلندي بنام پيتر هوف ابداع گرديده در سال ۲۰۱۰ توسط موسسه ” Popular Science ” از ميان ۱۱۷ طرح نوآورانه ارائه شده در آن سال و در بررسي اختراعات ۵۰۰ شرکت برتر جهان ( آي پد اپل و لامپهاي ال اي دي فيليپس هم جزء اين طرحها بوده است ) بعنوان نوآوري برتر انتخاب شده و در سال ۲۰۱۴ نيز بدليل عرضه موفق اين تکنولوژي در ۳۰ کشور دنيا ضمن رعايت موارد زيست محيطي برنده جايزه ” لاله سبز هلند “ گرديده است .
اين فناوري که به گفته بنيانگزارش تقليدي از مادرطبيعت ميباشد بر رعايت چهار اصل مهم استوار است :

اصل اول – توليد نهال در نهالستان به نحوي که ريشه اصلي آن مستقيم بوده و بهيچ وجه دچار پيچ خوردگي نگردد .
لازم ذکر است که در مطالعاتي که اين شرکت در کليه کشورهاي محل فعاليت خود انجام داده در ۸۰ درصد موارد بدليل بسته بودن کف گلدانها در نهالستان ريشه اصلي دچار انحراف و پيچ خوردگي گرديده و بخوبي ميدانيم که در صورت وقوع اين حالت نفوذ ريشه اصلي به اعماق خاک اتفاق نيفتاده و چنين گياهي کاملا به آبياري وابسته خواهد بود .

 

۶  ۱۴ ۱۸

 

 

اصل دوم – استفاده از کمپوستهاي آلي و قارچ مايکوريزا درخاک گلدان در نهالستان و نيز بستر کشت نهال در زمين اصلي .
قارچ مايکوريزا پس از استقرار در خاک ريسه هاي خود را به درون سلولهاي ريشه فرستاده و براي ادامه حيات خود مواد قندي از گياه دريافت مي نمايد و در مقابل ضمن توسعه در اطراف ريشه ( تا دهها متر به جوانب و اعماق ) آب و مواد معدني موجود در خاک ( بخصوص فسفر ) را از طريق شبکه وسيع ريسه هايش به درون سلولهاي ريشه پمپاژ مي نمايد .

 

Roots

 

اصل سوم – عدم دستکاري و تخريب ساختار مويرگي ( کاپيلاري ) خاک . در بسياري از موارد براي کاشت نهال چاله هاي بزرگي حفر شده و يا از تجهيزاتي استفاده ميگردد که در ديواره و کف چاله ها لايه سخت و فشردگي ايجاد شده و در اثر همين موضوع توسعه ريشه در خاک و نيز حرکت مولکولهاي آب از ميان لوله هاي مويرگي موجود در خاک بسختي انجام شده يا متوقف ميگردد ، بنابراين حفر چاله اي به اندازه عمق ريشه با حداقل دستکاري خاک از موارد اساسي کار با اين روش است .

اصل چهارم – استفاده از ظرفي بنام ” واتر باکس “ که از جنس پلي پروپيلن بوده ( البته نوع زيست محيطي و تجديد پذير ان هم بنام گرين باکس وجود دارد ) و بمدت يکسال بر روي نهالي که با رعايت ۳ اصل فوق کاشته شده قرار ميگيرد و فقط يکبار در زمان کاشت ۱۵ ليتر آب داخل ان ريخته شده و حدود ۲۵ ليتر اب نيز پاي نهال ريخته مي شود . از اين پس بمدت يکسال واتر باکس با نهال باقي مانده و در اين مدت به هيچ آبياري نياز نخواهد بود . پس از یکسال نیز واتر باکس از روی نهال برداشته شده و از آن برای کاشت نهال جدید استفاده می شود و نهال قبلی نیز پس از این نیازی به آبیاری نخواهد داشت .

 

download

۱groasis

قابليتهاي واتر باکس بشرح زير است : – کف واتر باکس با قطر ۵۰ سانت خاک اطراف نهال را پوشانده و مانع تبخير رطوبت موجود در خاک ميشود . – درپوش اول موجود بر روي واتر باکس نزولات جوي را جمع آوري و بداخل مخزن خود هدايت ميکند . – در اثر اختلاف دماي داخل ظرف و هواي محيط بيروني رطوبت موجود درهوا بر اساس قانون نقطه شبنم به صورت قطرات آب بر روي درپوش اول تشکیل شده و بداخل مخزن هدايت ميشود . – درپوش دوم که سياه رنگ است ضمن ممانعت از تبخير آب داخل مخزن ، از ورود نور نيز بداخل جلوگيري کرده و در نتيجه جلبکها نميتوانند در آن آب رشد نمايند. – آب موجود در داخل مخزن از طريق يک فتيله بطور مستمر و به صورت نم به خاک اطراف نهال منتقل شده و بهيچ وجه تبخير نمي گردد . – واتر باکس علاوه بر قابليتهاي فوق در طول روز با ايجاد ميکروکليمائي کوچک هواي اطراف نهال و خاک آن را سايه و خنک نموده و در طول شب ، گرم تر از محيط اطراف مينمايد و همزمان در مقابل وزش بادها هم بعنوان قيم براي نهال ايفاي نقش ميکند .

با رعايت اين چهار اصل ريشه اصلي نهال روزي نیم تا یک سانتيمتر رشد نموده و ظرف يک سال به عمق ۴ – ۲ متري زمين نفوذ ميکند و همزمان قارچ مايکوريزا هم در کنار ان ( هر جا که ريشه باشد ) رشد و توسعه مي يابد با توجه به وجود رطوبت در اين لايه از خاک ( حتي در بيابانهاي خشک ) از اين پس وظيفه تامين آب و مواد مغذي بعهده ريشه اصلي و قارچ مايکوريزا بوده و پس از برداشتن واتر باکس نهال هيچ نيازي به آبياري نخواهد داشت .

اين تکنولوژي در ۳۰ کشور در سخت ترين نقاط آب و هوائي جهان ( شمال آفريقا ، کنيا ، غنا ، اتيوپي ، ليبي ، مراکش ، اردن ، عربستان ، کويت ،قطر ، بحرين ، امارات ، عمان ، عراق ، افغانستان ، پاکستان ، هند ، آمريکاي شمالي ، فرانسه ، اسپانيا ، اکوادور ، شيلي ، پرو ، آرژانتين ..) با ۹۰ درصد زنده ماني “Survival Rate ” نهال ها ، اجراي موفق داشته و از سال ۲۰۱۵ در اغلب اين کشورها پروژه هاي بزرگي با بکارگيري آن آغاز خواهد شد ( مانند ديوار سبز کويت در مرزهايش يا درختکاري دو طرف بزرگراه ۶۶ آمريکا ) .

منبع : http://parsgroasis.com/index.php/fa/

آبهای سطحی

آبهای سطحی

--۲۴۴x300
آبهای سطحی

آب اکسیری است برای زندگی وحیات تمام موجودات زنده بر روی کره زمین * همان گونه که می د انیم آب برای زند گی بشر بسیار ضروری ود ارای اهمیت میباشد وبدون آن حیات غیر ممکن است * گرچه بسیاری از عوامل محیطی مانند نزولات جوی در تعیین وشکل گیری پوشش گیاهان نقش عمده ای ایفا می کنند * اما نحوه پیدایش آب وجستجوی آب د ر سطح زمین برای اند یشمند ان واستفاد ه کنندگان قابل توجه بود ه است *روشهای آبیاری سطحی از رایجتر ین روشها برای استفاده مصنوئی از آب در مزارع کشاورزی هستند این روشها نسبت به روشهای آبیاری بارانی,قطره ای وزیر زمینی برتری دارند *زیرا هزینه های سر مایه گذاری واجرای آنها کمتر است ,تعمیر ونگهد اری وسایل مورد نیاز ساده است وبه کارگر ماهر نیاز چند انی نیست *
از جنگ د وم جهانی به بعد کشور آمریکا از افزایش عمده در وسعت اراضی تحت آبیاری مربوط به روشهای آبیاری بارانی وقطره ای بوده است * این روشهای تحت فشار ,نیاز به کارگر را کاهش داده است ونیاز به تسطیح اراضی را حذ ف کرده وبازده آبیار ی را بطور قابل توجهی افزایش داده اند * با این حال د ر سطح جهانی می توان گفت که بخش عظیمی از طرحهای موجود اجرا شده ویا در حال اجرا مربوط به روشهای آبیاری سطحی می باشد * توسعه های اخیر در تکنولوژی آبیاری سطحی بطور قابل ملاحظه ای برتری سیستمهای تحت فشار از نظر بازده آبیاری را کاهش داده ویا تحت بعضی شر ایط از بین برده است *
همچنین استفاده از وسایل خودکار در آبیاری سطحی باعث کاهش نیاز به نیروی انسانی (کارگر) شد ه است واختلاف عمده روشهای آبیاری سطحی وروشهای آبیاری تحت فشار مربوط است به مقایسه نسبی هزینه های تسطیح برای توزیع موئثر آّب به طریق ثقلی وهزینه های انرژی برای تامین فشار در سیستمهای تحت فشار * روشهای سطحی نیاز به سرمایه گذ اری کمتری د ارند ونگهد اری آنها ساده تر است اما از نظر مدیریت به مراتب پیچیده ترمی باشد * یکی از معایب آبیاری سطحی که هر محقق ,طراح,وآبیار با آن مواجه می شود آن است که از خاک بایستی برای انتقال ونفوذ آب در سطح مزارع استفاد ه کرد * اما خصوصیات خاک چنان نسبت به زمان ومکان متغیر بود ه که تعیین آنها بسیارمشکل است * واین یک مشکل مهند سی به وجود می آورد زیرا باید حداقل دوتا از متغیرهای اولیه طراحی,یعنی دبی وزمان کاربرد ,را نه تنها در مرحله طراحی سیستم بلکه قبل ویا بلافاصله بعد از شروع هر آبیاری تخمین زد*
بنا بر این در حالی که این امکان وجود د ارد که روشهای آتی آبیاری سطحی جایگزینی جالب بر ای سیستمهای آبیاری بارانی وقطره ای محسوب می شوند * اما تعیین واجرای عملیات مدیریت ومهندسی مربوط مربوطه به مراتب مشکل تر خواهد شد * این در حالی است که باید از قبل رابطه اساسی آب وخاک را د انست قابل ذ کر است که در بعضی از مزارع به د لیل شر ایط خاص ,نظیر وضعیت توپوگرافی,محدوئد بود ن عمق خاک بر ای انجام عملیات تسطیح به منظور ایجاد بستری مناسب بر ای سیستم آبیاری ,سبک بود ن بافت خاک وهمچنین مسائل اقتصادی ممکن است واستفاده از آبیاری تحت فشار قابل توجه می باشد *

عمل آبیاری
در حال حاضر حدود ۲۰% زمینهای زراعی د نیا ( حد ود یک بیلیون هکتار) آبیاری می شود * از لحاظ تاریخی ,تمد نها متکی به توسعه کشاورزی برای تامین جنبه اجتماع و پیشبرد امنیت مرد م خود بود ه اند * وقتی که محدود یتهای ر ابطه پیچید ه آب –خاک – گیاه نادید ه گرفته شود به عمد ویا به علت نداشتن برنامه ریزی ,حاصلخیزی خاک کشاورزی کاهش خواهد یافت *
در ۶۰۰۰سال قبل تمد ن قدیمی بین النهرین در جلگه د جله وفرات شکوفا شد (کانگ ۱۹۷۲) وسپس به دلیل شور شد ن خاک در اثر عملیات آبیاری بدون داشتن زهکشی از بین رفت * این تمد ن تا کنون بهبود نیافته است وتخمین زد ه شده است که در ۶۰۰۰سال قبل از این تمدن د ر حدود ۲۵ میلیون نفر را تامین می کرده است وکشور عراق که د ر حال حاضر د ر منطقه وسیعی از این محدوده را در بر می گیرد ,دارای جمعیتی در حدود ۱۴ میلیون نفر است * هر چند این آمار امروزه تغییر کرده است در حقیقت ,آمار مالیات بین النهرین آن چنان که نوشته شد ه است نشان می دهد که تولید جو در حد ود دو تا چهار بر ابر محصول فعلی این منطقه بوده است *

وقتی که یک منبع مطمئن ومناسب آب کشاورزی در د سترس باشد ,تولید کشاورزی بهبود یافته وبازده اقتصادی مطمئنی برای زر اعت کنند گان به همراه خواهد داشت *عملیات زر اعی موثر نظیر کود د هی وتناوب گیاهی باید محاسبه وگنجانده شود * اصلاح ومدیریت خاک ,کنترل فرسایش وعملیات زهکشی باید برای شرایط محیطی توسعه یابند وشد یدا اعمال شود * اما مدیریت آب ورسانیدن آن به مزرعه وپخش آب در آن کلید پروژههای موفق آبیاری است *
اهداف آبیاری
آبیاری در مناطق خشک دنیا دو هدف اصلی را د ارد (اول ) تامین ر طوبت برای رشد گیاه که شامل انتقال عناصر غذ ایی لازم نیز می شود و(دوم) شستشو ویا رقیق کرد ن نمکهای خاک * آبیاری دارای منافع جنبی نظیر خنک کرد ن خاک واتمسفر برای ایجاد محیطی مناسب برای رشد گیاه نیز است * آبیاری مکمل تامین آب توسط بارش وانواع آبهای اتمسفری,سیلابها وآبهای زیر زمینی است *روش وزمان بندی آبیاری اثرات مهمی بر تولید محصول د ارند واگر روش آبیاری سبب ایجاد مسئله بر روی بستر بذ ر شود گیاهان یک ساله ممکن است جوانه نزنند * وقتی که بذ ر سبز شود تنش رطوبتی می تواند تاثیر شدید ی بر روی میزان عملکرد د اشته باشد *
به خصوص اگرتنش در زمان حساسی اتفاق افتد بنابر این در حالی که هد ف اول آبیاری تامین رطوبت خاک است * روش ومدیریت آن نیز مهم بود ه وباید مد نظر قرار گیرد * نمکها توسط دو فرایند اساسی بداخل سیستم آبیاری راه می یابند : تغلیظ نمک وفرسایش شیمیایی * تغلیظ نمک در خاک به علت خارج کرد ن آب توسط گیاهان طبیعی صورت می گیرد * آبیاری همراه با انتقال بین حوزه ای آب با کیفیت خوب وتبخیر از سطوح دریچه ها علل افزایش شوری آب در اثر تغلیظ نمک است * همچنین ممکن است نمکها به دلیل فرسایش شیمیایی خاک لایه های زیرین در اثر آبیاری جریانات طبیعی زیر سطحی در خاک تجمع یابند *
این پدیده که ( بار گیری نمک ) نیز نامیده می شود همراه با کاربرد بیش از حد کود ,فاظلابهای شهری وصنعتی ومنابع د یگر چون چشمه های معد نی,چاههای فوران کننده شور وچشمه های آب گرم سبب بالا آمد ن غلظت نمک در منابع آب می گردد * اگر نمکهایی که به علت تبخیر وتعرق ویا فرسایش وارد ناحیه ریشه گیاه می شوند ,هر از گاهی از ناحیه ریشه گیاه آبشویی نگردند(آب شیرین به گیاه نرسد ) ,زمین غیر حاصلخیز خواهد شد *
اما ممکن است حرکت آب حاوی نمک اضافی که از ناحیه ر یشه گیاه عبور می کند شدید ا به خاطر زیر سطحی محدود شود * ووقتی چنین اتفاقی می افتد این آب شور به تدر یج در ناحیه ریشه گیاه بالامی آید وسبب افزایش درجه شوری وتهویه ناکافی (ایست آبی ) می شود * در بسیاری از مناطق زهکشی به اند ازه کافی انجام نمی شود وحرکت نمکها از زمینها سبب آلوده شد ن موضعی آب زیر زمینی ورود خانه ها می گردد * مسوله جدی محیطی ذد یگر در ارتباط با کشاو.رزی عبارت است از فرسایش خاک سطحی ومواد غذ ایی خاک توسط روان آب وحرکت آنها به طرف مخازن,کانالها ورود خانه های فرعی مصرف کنندگان پایین د ست *
رسوب گذ لری سبب کاهش ظرفیت کانالها زهکشی وآبیاری می شود * برنامه وسیع وپر هزینه ای بر ای نگهداری آنها لازم است ونیازبه تاسیس آبنیه گران قیمت برای خارج کردن آنها د ارد * عمر مفید سدها ومخازن غالبا بر اساس میزان رسوب گذاری محاسبه می شوند * از نقطه نظر نیاز به آبیاری برای افزایش تولید غذا ولباس با تمام پیامد های آن بر ای بقاء جامعه علاوه بر پتانسیل آن برای اثرات بد محیطی ,تکنولوژی ابیاری پیچیده تر از آن است که افراد غیر حرفه ای تصور می کنند * این مسئله بسیار مهم است که د امنه مهندسی آبیار ی محدود به سیستمهای انحراف وانتقال نشود ونه تنها به مزارع فاریاب توجه کند که وظیفه مهند س کشاورزی ومتخصصین زر اعت می باشد * بنا براین سیستمهای تامین آب در مزارع وزهکشی ر اباید در یک برنامه منسجم به ید یگر بیامیزیم *
http://www.shfler.com/

آبیاری مدرن

آبیاری مدرن
مقدمه ای بر آبیاری مدرن
تعریف
از نظر کسانی که در مناطق خشک زندگی می کنند ، آبیاری بعنوان بخشی از عملیات فرایند تولید محصولات کشاورزی بقدری از بدیهات بشمار می رود که نیازی به تعریف آن نمی رود . اما بر خلاف تصور و برداشت عامیانه ای که از این واژه می شود ، آبیاری به روش نوین ابعاد گسترده تری را در بر می گیرد . بدین ترتیب، تعریفی علمی و جامع به شرح زیر بر آن مرتبت است . «آبیاری کوششی است که انسان بعمل می آورد تا سیکل هیدرولوژیکی را در جهت تولید محصولات کشاورزی بصورت موضعی تغییر دهد » .
طراحی آبیاری مجموعه عملیات و تمهیداتی گفته می شود که قبل از اجرای آبیاری باید صورت پذیرد تا از مجموعه آب-خاک-گیاه بطور بهینه استفاده به عمل آید .

اهداف
امروزه آبیاری در کشوری مانند ایران باید بقدری از عملیات عادی کشاورزی بحساب آید که برای متخصصین مجال طرح این سوال که اصولا با اجرای پروژه های آبیاری چه اهدافی را می توان دنبال کرد داده نشود . اما اگر طرح های بزرگ آبیاری را که در سطح دنیا به اجرا در آمده یا در حال اجرا میباشند در نظر بگیریم مشاهده میشود که در این طرحها تنها رفع کمبود بارندگی و تولید بیشتر محصول مورد نظر نبوده است بلکه هدفهای سیاسی و اجتماعی و وابستگی یا احیانا منظورهای دیگر نیز مطرح بوده است.
آبیاری بمنظور افزایش محصولات
در حال حاضر در دنیا حدود۵/۱میلیارد هکتار زمین زیر کشت محصولات مختلف قرار دارد از این رقم حدود ۲۳۶ میلیون هکتار را زراعتهای آبی تشکیل میدهد ، یعنی ۱۶درصد زمین های کشاورزی دنیا بصورت آبی و۸۴درصد بقیه بصورت دیم زراعت میشود. اما اگر به تولیدات حاصله از این زمینها توجه کنیم مشاهده میشود که ۳۰تا۴۰درصد محصولات کشاورزی دنیا از زراعتهای آبی حاصل میشود، عمدتا تولیدات زراعتهای آبی را محصولات استراتژیک و با ارزش تشکیل میدهد.
این افزایش محصول علی الاصول مرهون آب و آبیاری است .
در دنیا برداشت ۸تن گندم از هر هکتار زراعت آبی تقریبا عادی شده است در حالی که تولید محصول از زراعتهای از زراعتهای دیم و آبیاری بطریق سنتی معمولا از ۷۰۰ کیلو گرم تا ۵/۱ تن در هکتار متجاوز نیست.

آبیاری بمنظور اصلاح زمین و محیط رشد و زیست
تبخیر وتعرق باعث جمع شدن نمک در لایه ی سطحی خاک می شود که بتدریج خصوصیات شیمیایی و فیزیکی خاک در منطقه توسعه و ریشه ها را مختل و حاصلخیزی آن بحدی نقصان میابد که ممکن است رشد گیاه را غیر ممکن سازد . این نمک ها در مناطق مرطوب در نتیجه ی بارندگی تا اندازه ای شسته می شوند اما در مناطق خشک و نیمه خشک امکان شستشوی طبیعی وجود ندارد و اگر بخواهیم زراعت تداوم خود را حفظ کند بایست آب را بصورت مصنوعی وارد زمین کرد تا نمکها از محیط رشد ریشه شسته شوند .

آبیاری بمنظور کاهش اثر خشکسالی ها
آبیاری از قدیم بعنوان وسیله ای در تقلیل اثرات نامطلوب خشکسالی وقحطی مورد استفاده قرار می گرفته است . حتی در مواردی که بعلت بارندگی زیاد آبیاری چندان اهمیت ندارد کمبودبارندگی در یک سال میتواند خسارت هنگفتی ببار آورد زیرا در چنین وضعیتی اثر گیاهان دایمی و بخصوص باغات میوه صدمه خواهند دید . در این کشورها پیش بینی تمهیدات لازم برای آبیاری علمی در مواقع ضروری میتواند از بروز چنین خطراتی جلوگیری کند .

بهرگیری بیشتر از منابع آب و بالا بردن راندمان آن
در آبیاری تحت فشار میتوان راندمان ۲۰درصد آبیاری سطحی و سنتی را تا ۹۰درصد افزایش و منابع آب شیرین را بیهوده هدر نداد و سطح کشت را تا سه برابر معمول افزایش داد .

رشد بهتر گیاه
در آبیاری تحت فشار به علت منظم بودن زمان و میزان آبیاری می توان تنش های آبی که غالبا گیاه را از بین میبرد کم کرد و رشد گیاه را چند برابر نمود و محصولات کشاورزی را تا چند برابر افزایش داد .

امکان بکارگیری کود و سم با سیستم آبیاری تحت فشار
در آبیاری تحت فشار این امکان وجود دارد تا کودهای شیمیایی محلول را به تدریج و همراه با سیستم آبیاری در اختیار گیاه قرار داد که بدین ترتیب از خطر شسته شدن کود و نشست آن به عمق خاک و یا از خارج شدن آنها با رواناب سطحی جلوگیری نمود .

توجیه اقتصادی استفاده از سیستم آبیاری تحت فشار در مزارع و باغات
الف-با استفاده از سیستم های پیشرفته آبیاری تحت فشار محصولات کشاورزی مثل –گندم-جو-ذرت-پنبه-چغندر قندحداقل دو تا سه برابر افزایش محصول خواهند داشت (در قیاس با روشهای آبیاری سنتی)
مثال: گندم با استفاده از سیستم های آبیاری تحت فشار همراه با استفاده از کود و سم حداقل ۶تا۸تن در هکتار افزایش خواهد داشت این به تجربه ثابت گردید و در حال حاضر در اغلب کشورهای استفاده کننده از این سیستم ادامه دارد .
ب-ذرت علوفه ای (برای استفاده حیوانات) به ۷۰تا۸۰ تن در هکتار افزایش میابد .
ت- پنبه در هکتار به ۴تن افزایش خواهد یافت .
ث-سایر محصولات چون سویا-کلزا-یونجه و چغندر قند نیز بهمین نسبت دو تا سه برابر نسبت به روش های سنتی افزایش محصول خواهند داشت.

انواع سیستمهای آبیاری تحت فشار
انواع آبیاری تحت فشار به دو دسته ی کلی تقسیم می گردند .

۱)آبیاری موضعی :
که یک قسمت محدود آبیاری می شود و کل سطح را پوشش نمی دهد و معمولا برای آبیاری باغات مناسب است که به روشهای زیر تقسیم می شود .

الف)آبیاری میکرو : در این روش آب تقریبا پودر شده و در هوا پخش می شود و برای ایجاد مه مصنوعی و بالا بردن رطوبط هوا بسیار مناسب می باشد . این روش برای انواع سبزیجات و کشت درخت کیوی بسیار مناسب می باشد .

ب)آبیاری قطره ای : آبیاری قطره ای شیوه ای است که در آن آب مورد نیاز بجای اینکه برای سطح زیر کشت تامین گردد برای هر بوته یا درخت بطور جداگانه محاسبه و در اختیار گیاه قرار داده می شود . و برای آبیاری باغات و انواع درختان بخصوص انگور-سیب-گلابی-گردو-زیتون و غیره بسیار مناسب می باشد.

ج) آبیاری تیپ : این روش برای گیاهان و درختچه های چند ساله که زیر۵ سال عمر مفید دارند و همچنین برای کشت محصولات کشاورزی تراکم بالا یک ساله که آبیاری بارانی مناسب نیست مثل پنبه و گیاهان جالیزی بسیار مناسب می باشد .

۲)سیستم آبیاری بارانی:
آبیاری بارانی نه تنها به عنوان یکی از روشهای آبیاری در زراعت و باغداری مطرح است بلکه برای هدفهای دیگر نیز از این روش استفاده می شود . از آنجمله می توان موارد زیر را نام برد.
الف-برای رفع پساب حاصله تصفیه خانه ها فاضلاب شهری و صنعتی و پخش آنها بر روی زمینها .
ب-برای پخش کودهای شیمیایی روش آبیاری بارانی بسیار موثر است زیرا کودهای محلول در آب را می توان به راحتی با این روش در اختیار گیاه قرار داد.
ج-برای جلو گیری از یخ زدن گیاهان بخصوص در مورد درختان میوه که خطر یخ زدگی غنچه ها ویا میوه های جوان در اوایل بهار زیاد است ، استفاده از این سیستم بسیار کار برد دارد.
د-برای کمک به جوانه زدن بذرها پخش آب با آبیاری بارانی کارایی بالایی دارد . زیرا غالبا نیاز پیدا میشود که سطح زمین به مقدار بسیار کمی خیس شود تا عمل جوانه زدن تسهیل شود . با این روش ضمن صرفه جویی در مصرف آب از رشد بموقع گیاه نیز استفاده خواهد شد.

«هدف از آبیاری اولا رفع نیازهای آبی گیاهان بوده و در درجه بعدی پخش کودهای شیمیایی و کمک به جوانه زدن میباشد»

انواع سیستم های آبیاری و انتخاب سیستم مناسب:
انتخاب سیستم آبیاری مناسب با موارد زیر در ارتباط است :
۱- شکل زمین
۲- مساحت زمین
۳- بافت خاک
۴- تمایل کشاورزی
۵- شرایط اجتماعی
۶- شرایط اقتصادی

۱- اولین سیستمهای آبیاری که ابداع شدند انواع متحرک دستی بودند.در این روش لوله های آبرسانی به موازات ردیف های گیاهی است که روی هر لوله تعدادی رایزر و آبپاش نصب شده است و به وسیله ی آبپاشها آب روی زمین پخش میشود . این روش دارای هزینه ی پایین بوده ولی نیاز به نیروی کارگری زیادی دارد و معمولا برای مزارعه ی کوچک مناسب میباشد بنا بر این این سیستم برای مزارع بزرگ کشاورزی مناسب نیست .

۲- سیستمهای ثابت در اصل مشابه سیستمهای متحرک می باشند با این تفاوت که در آنها لوله های آبرسانی در تمام مدت فصل رشد گیاه در محل خود ثابت باقی می مانند . این سیستم برای تمام شرایط مزرعه مناسب میباشد ولی اولا هزینه ی بالایی دارد و در ثانی این سیستم بعلت متحرک بودن آبپاش قابلیت مکانیزاسیون را ندارد بنا بر این مناسب مزارع بزرگ نمی باشد .

۳- سیستم سنتر پیوت و لینیر (سیستمهای پیشرفته در سطح جهان ) : کمبود شدید نیروی انسانی بخصوص در کشورهای صنعتی باعث پیدایش سیستمهای آبیاری کاملا مکانیزه ی سنتر پیوت و لینیر گردید در این سیستم آب می بایست به مرکز زمین منتقل و از آنجا به بازوی پیوت انتقال یابد . روی بازوی پیوت در فواصل مختلف پایه های چرخداری به نام برج قرار گرفته ایت . بازوی سنتر پیوت توسط موتورهای برقی حول محور اصلی در گردش است . این عمل باعث می شود تا سطح آبیاری شده به شکل یک دایره یا مستقیم کلیه ی سطح زیر کشت را از ۴۰هکتار تا۱۰۰هکتار با یک دستگاه سنتر پیوت یا لینر بطور یکنواخت و منظم بدون نیاز به کارگر ، آبیاری نمود و بطور اتوماتیک بعد از پایان آبیاری در محل اولیه خود توقف نماید . این سیستم هم اکنون در کلیه ی کشورهای پیشرفته ی دنیا از جمله امریکا-کانادا-استرالیا-اروپا-آسیا مثل قزاقستان-عربستان-سوریه-ایران-عراق و غیره مورد استفاده قرار میگیرد. بعنوان مثال در امریکا و اروپا با استفاده از این سیستمها محصولات کشاورزی به میزان ۲تا۴برابردر قیاس با آبیاری به طریقه سنتی افزایش داشته است .
در اغلب کشورهای پیشرفته و استفاده کننده از سیستمهای آبیاری تحت فشار با افزایش چشمگیر محصولات کشاورزی و باغی هزینه خرید و نصب این سیستمها بعد از ۲سال مستهلک خواهد شد و این امر جای هیچگونه تردیدی نیست و عملا ثلبت گردید . بیشتر کشورهای استفاده کننده از این سیستمها در جهان صادر کننده محصولات کشاورزی و باغی میباشند مثل : امریکا-کانادا-استرالیا-آرژانتین و دیگر کشورها .
بنابر این کشور ایران با داشتن حجم بالای زمینهای زراعی و منابع عظیم آب و با استفاده از این سیستمها میتواند ظرف چند سال جزءصادر کنندگان محصولات کشاورزی و دامی گرددو صنایع جانبی زیادی در کشور راه اندازی نماید مثل گاوداری-گوسفندداری-پرورش ماهی-مرغداری و صنایع لبنی که کشور ایران بشدت به آن نیاز دارد و همسایکان ایران هم از مشتریان عمده این محصولات غذایی خواهند بود .
بنابراین کشور ایران با داشتن کشاورزی مدرن از نظر واردات محصولات غذایی ودامی نیازی به کشورهای خارج نخواهد داشت و وابستگی به منابع دیگر کشور برای خرید محصولات کشاورزی هم بمراتب کمتر میگردد . بدیهی است با افزایش محصولات کشاورزی و دامی ضمن صادرات به کشورهای همسایه سطح اشتغال را بالا برده و گروهی از روستاییان نیز مشغول کار خواهند شد .
این نکته نیز قابل ذکر است که با داشتن کشاورزی مدرن و پیشرفته منابع دامی و لبنی هم به سهولت قابل تهیه و راه اندازی است که این خود سود سر شاری عاید کشور میگردد. مثل:دامداری- مرغداری و تاسیس کارخانجات لبنی (شیر-ماست-پنیر-کره و غیره).

مدیریت آبیاری

مدیریت آبیاری :
نحوه گرفتگی فیزیکی:
منابع آبی داری ذرات ماسه به بزرگی دهانه ورودی و خروجی قطره چکانها از مهمترین عواملی هستند که باعث گرفتگی قطره چکانها از نوع فیزیکی می شوند. بنابراین انتخاب نوع قطره چکان نیز در پیشگیری از گرفتگی فیزیکی نقش موثری دارد. معمولا منابع آبی زیرزمینی می تواند حاوی ذرات شن و ماسه مضر باشد. حتی اگر غلظت ذرات موجود در آب آبیاری به میزان ۵۰۰ ppm برسد در صورتی که از سیستم فیلتراسیون مناسب استفاده شود مشکلی پیش نخواهد آمد. نحوه گرفتگی بیولوژیکی:
معمولا سلولهای باکتریایی و همچنین جلبکها آنقدر کوچک هستند که براحتی از فیلتر های آبیاری عبور می کنند و موجب مسدود شدن قطره چکانها در سیستمهای قطره ای می گردند. معمولا سیستمهای آبیاری قطره ای نیز محیط مناسبی جهت رشد اینگونه موجودات هستند. بعلاوه اگر آب آبیاری از منابع آبهای سطحی تامین شود می تواند حاوی خزه، حلزون و قطعات گیاهی باشد که باید از ورودشان به سیستم جلوگیری شود. جهت جلوگیری از ورود ذرات بسیار درشت به سیستم می بایست از محفظه های توری مناسب در لوله مکش پمپ استفاده نمود. در مواردی که در بالا به آن اشاره شد وجود یک فیلتر شن مناسب قبل از فیلتر دیسکی اجتناب ناپذیر می باشد.
فیلتر های مناسب جهت مقابله با رسوبات فیزیکی وبیولوژیکی:
۱- هیدروسیکلون:‌ از فیلتر های اولیه مجموعه سیستم کنترل می باشد و صرفا ذرات شن بزرگتر از ۱ میلیمتر را می تواند جدا سازد. معمولا جهت استفاده از منابع آبهای سطحی با کیفیت نامطمئن، هیدروسیکلون نقش مهمی جهت تصفیه ذرات درشت ایفا می کند. در کل یک هیدروسیکلون می تواند تا ۹۰
درصد ذرات شن و ماسه با دانه بندی متوسط را تصفیه کند.
معمولا بسته به غلظت مواد معلق در آب آبیاری محفظه زیرین آن می بایست بین هر ۳ الی ۱۰ روز یکبار باز بینی شود.
۲- فیلتر شنی: فیلتر شن که پس از هیدروسیکلون قرار می گیرد عامل بسیار موثری در تصفیه عوامل آلی و جلبکها می باشد در حالی که می تواند درصد مناسبی از ذرات معلق بزرگتر از ۰٫۵ میلیمتر را نیز در خود نگاه دارد(بسته به اندازه دانه بندی درون فیلتر). میزان جریان عبوری مجاز در فیلتر های شنی نباید از حدود ۱۰۰۰ لیتر در دقیقه در هر متر مربع مساحت مقطع، تجاوز نماید. در صورت بروز افت فشار معادل
حدود ۰٫۸ اتمسفر بین ورودی و خروجی فیلتر می بایست فیلتر ها شستشو شوند بدین معنی که جریان آب در محفظه ها عکس شده تا ذرات تصفیه شده مابین دانه های فیلتر از آن خارج شوند.
باید دقت شود در هنگام شستشو از آب تصفیه شده استفاده گردد. در جدول زیر جدول انواع فیلتر های شنی ارائه شده است
شماره فیلتر شنیجنس دانه های محفظهاندازه متوسط دانه هامش
۸ذرات گرانیت خرد شده۱٫۵ mm100-140
۱۱ذرات گرانیت خرد شده۰٫۷۸ mm140-200
۱۶ذرات سیلیس خرد شده۰٫۶۶ mm140-200
۲۰ذرات سیلیس خرد شده۰٫۴۶ mm200-230
۳۰ذرات سیلیس خرد شده۰٫۳۴ mm230-400
۳-فیلتر دیسکی یا توری: فیلتر های دیسکی معمولا جهت جلوگیری از عبور ذرات در شت تر از ۱۰۰ میکرونی یا به عیارتی ذرات بین ۳۰۰ الی ۱۰۰ میکرونی (۰٫۳ -۰٫۱ م م) بکارمی روند و در میان ذرات گرفتار شده در این نوع فیلتر ها می توان انواع شن و ماسه های ریز دانه، ذرات جلبک و مواد
ارگانیک عبور کرده از فیلتر های قبلی را نیز مشاهده نمود.
بنابر این در یک ایستگاه مرکزی در سیستمهای آبیاری قطره ای، این نوع فیلتر آخرین فیلتر می باشد و از اهمیت ویژه ای مخصوصا در سیستمهایی که در آن قطره چکانها و یا نوارهای آبیاری قطره ای از حساسیت ویژه ای برخودار هستند، برخوردار می باشد. در کل فیلتر های دیسکی یا توری با مش مناسب یکی از حساس ترین عضوهای سیستم کنترل مرکزی می باشند. در این نوع سیستم ها پیشنهاد می شود تا در صورت بروز افت فشار به میزان ۰٫۷ اتمسفر بین دو سر ورودی و خروجی فیلتر، فیلتر شستشو(backwash) شود. شستشو در صورت پکیج بودن سیستم مراحل سهلی داشته و تنها با باز و بسته کردن دو شیر جهت هر فیلتر
به صورت متوالی امکان پذیر می باشد. در غیر این صورت معمولا با باز شدن محفظه آن اقدام به تمیز نمودن دیسکها می شود. اخیرا فیلتر های دیسکی از نوع تلفیق دیسک های شبکه ای با نام فیلتر های دیسکی ۳ بعدی این امکان را به مصرف کننده می دهد تا با افزایش سطح جانبی فیلتراسیون به میزان ۱۰ برابر فیلترهای دیسکی پیشین و افزایش راندمان و کاهش افت فشار، دفعات شستشو در یک دوره کاری کاهش داده شود.
بعلاوه شستشوی دیسکهای شبکه ای در این نوع سیستمها بسیار ساده تر از دیسکهای پیشین می باشد.
نکته مهمی که در طراحی سیستمهای فیلتراسیون می بایست به آن توجه نمود کارایی فیلتر های مختلف و کاربرد متفاوت آنها می باشد. به عنوان مثال هیچگاه نمی توان بدلیل ریز مش بودن فیلتر های دیسکی از نصب هیدروسیکلون و فیلتر شن صرفنظرنمود مگر در مواردی خاص و پس از تحقیق و آزمونهای مختلف
به حذف برخی از فیلتر ها از چرخه فیلتراسیون اقدام نمود.
نحوه گرفتگی شیمیایی:
بیش از ۹۰ درصد گرفتگی های شیمیایی در سیستمهای آبیاری معمولا از دو عامل ‘کربنات کلسیم'(CaCO3) و ‘آهن’ نشات می گیرد. کربنات کلسیم به دو صورت زیر قابل رسوب گذاری می باشد: ۱- تبخیر آب و باقی گذاردن نمکهای موجود در آب که بیشتر در دهانه قطره چکانها صورت می گیرد. ۲- افزایش دما و
یا pH که باعث کاهش حلالیت کربنات کلسیم در آب شده و با واکنش با سایر فلزات موجود در آب از جمله Ca با عث رسوب کربناتها در لوله و قطره چکانها می شود. عناصرآهن موجود در آب آبیاری با اکسیداسیون بیولوژیکی مواجه شده و رسوبات اکسید آهن با رسوب در آب موجب گرفتگی دریپر ها می شود.
تزریق مواد شیمیایی به درون سیستم آبیاری:
موارد ذکر شده در زیر تنها در صورتی که آب آبیاری آنالیز شده در سطح مرزی و خطر قرار دارند پیشنهاد می گردد.
۱- جلوگیری از رسوب کربنات کلسیم: تزریق دایم اسید سولفوریک، هیدروکلریک و یا فسفریک جهت نگاه داشتن pH آب آبیاری نزدیک به ۷ و در مواردی که به صورت موضعی هر یک ماه یکبار تزریق صورت می گردد پایین آوردن pH تا حد ۳ و در مواردی که تزریق اسید به منظور بر طرف کردن رسوب تثبیت شده
بکار می رود، pH میبایست تا حد ۲ پایین آورده شود. در مواردی که pH به میزان ۳ یا پایین تر می رسد جهت جلوگیری از آسیب دیدن ریشه ها مدت تزریق می بایست نهایتا ۱۵-۲۰ دقیقه باشد. در این مورد قبل از تزریق اسید حتما با کارشناسان مشورت کنید. . با تزریق اسید حلالیت کربنات کلسیم بالا رفته و امکان رسوب گذاری کربنات کلسیم پایین می آید. قبل از تزریق خورندگی اتصالات آهنی وآلمینیومی توسط اسید می بایست مد نظر قرار گیرد. معمولا اتصالات پلی اتیلن و پی وی سی نسبت به اسید مقاوم هستند.
۲-جلوگیری از رسوب آهن: جهت جلوگیری از رسوب آهن می توان قبل از ورود آب به پمپ آن را به استخر هدایت نموده و عملیات هوادهی صورت گیرد و بدین ترتیب آهن اکسیده شده در کف استخر رسوب نماید. اقدام شیمیایی در این مورد تزریق کلرین به سیستم آبیاری می باشد که در این مورد مسائل زیست محیطی، تثبیت کلرین در خاک و حساسیت گیاهان می بایست در نظر گرفته شود. در مورد میزان و نحوه تزریق کلرین جهت
جلوگیری از رسوبات آهن با کارشناسان مشورت شود.
۳-شستشوی گرفتگیهای بیولوژیکی و ارگانیک: جهت جلوگیری از گرفتگی بیولوژیکی در سیستمهای آبیاری تزریق کلرین به صورت دایم به میزان ۱ الی ۲ ppm پیشنهاد میشود. مدت تزریق می بایست برابر با ۱۰ الی ۲۰ دقیقه جهت دور ترین دریپر درسیستم باشد. اگر گرفتگی شروع شده و در مرحله میانی قرار
دارد غلظت ۵ ppm پیشنهاد شده و در صورتی که گرفتگی درمرحله بحرانی قرار گرفته باشد با غلظت ۲۰ الی ۳۰ ppm می توان سیستم را شستشو داد. در کل جهت کنترل رشد بیولوژیکی مواد ارگانیک تزریق دوره ای به روزانه ترجیح داده می شود.
با توجه به اینکه سفید کننده های موجود در بازار که به مصارف خانگی میرسد همه جا در دسترس می باشد می توان از این محلول به جای کلرین استفاده نمود به شرطی که به این نکته که سفید کنننده ها دارای کلرین ۵ درصد هستند توجه شود. به عنوان مثال در صورت نیاز به ۰٫۵ لیتر کلرین می بایست ۱۰ لیتر سفید کننده تهیه نمود و در صورت نیاز به تزریق ۱ ppmکلرین می بایست سفیدکننده را به غلظت ۲۰ ppm تزریق نمود.
جهت تست و کنترل شستشوی کامل سیستم، غلظت کلرین در هنگام خروج از دریپر ها می بایست مساوی با غلظت کلرین تزریقی باشد. در کل در مورد تزریق کلرین به سیستم آبیاری می بایست نهایت دقت صورت پذیرد تا اثرات سوء آن بر محیط زیست، تثبیت در خاک و حساسیت گیاه کنترل شود.
تزریق کودهای محلول در آب در سیستمهای آبیاری:
مکانیزم سیستمهای آبیاری قطره ای به صورتی است که با راندمان بالای ۸۵ در صد آب مورد نیاز تبخیر و تعرق گیاه را به محیط رشد ریشه ها می رساند همین امر و همچنین ارزش بالای کودهای مورد نیاز گیاه موجب گشته تا از سالها پیش متخصصین تغزیه گیاه به فکر رساندن عناصر غذایی مورد نیازگیاه به همین شیوه با راندمان بالا باشند(Fertigation). راههایی که تا کنون جهت تزریق کود در سیستمهای آبیاری بکار
گرفته شده متنوع می باشد. یکی از بصرفه ترین و موثر ترین این شیوه ها استفاده از ونتوری تزریق کود(Mazzei Injector)می باشد که با راندمن بسیار بالا و با غلظت کاملا یکنواخت محلول کود را به درون سیستم هدایت می کند.
مسئله مهمی که در این پروسه بسیار مهم جلوه می کند درصد حلالیت کود، درجه اشباع و pH آن می باشد. متاسفانه بکارگیری کودهایی با کیفیت بسیار نازل باعث بروز خساراتی جبران ناپذیر به سیستم آبیاری می شوند. در این زمینه و قبل از تهیه کود جهت تزریق بدرون سیستم آبیاری می بایست با کارشناسان مربوطه مشورت شود. اخیرا کودهای UNEC علاوه بر تامین نیاز غذایی گیاهان، با پایین آوردن pH آب آبیاری در
حد ۴-۳ باعث عدم رسوب گذاری املاح محلول در آب گشته و علاوه بر آن بتدریج با عث شستشوی رسوبات پیشین نیز می گردند. این نوع کودها در حال حاضر بسیار مطرح بوده و هر سال استفاده کنندگان از سیستمهای آبیاری مخصوصا سیستمهای قطره ای را به خود جلب می کند.
• دلایل گرفتگی قطره چکانها
گرفتگی و علایم آنها در سیستمهای آبیاری قطره ای علل مختلفی دارد :
۱- گرفتگی فیزیکی (رسوبات معلق غیر محلول)
۲- گرفتگی بیولوژیکی و مواد آلی (باکتری ها وجلبک)
۳- گرفتگی شیمیایی (مواد محلول در آب)

توصیه های فنی برای شالیکاری در خشکسالی

«هر سال ۲۲ مارس (سوم فروردین) روز جهانی آب خوانده می‌شود و بزرگداشت همین روز از سوی سازمان ملل متحد در اجلاس ریودوژانیرو به تصویب و در مجموع عمومی سازمان ملل متحد به عنوان «آب برای زندگی» نامگذاری شده است». دهه آب برای زندگی که با هدف جهانی تمرکز بیشتر روی موضوعات مربوط به آب نامگذاری شده است، بیانگر اهمیت آب در تولید محصولات گیاهی به ویژه برنج بوده، بنابر این با توجه به تغییرات جهانی آب و هوا و وقوع خشکسالی و کم آبی در سال‌های اخیر، موسسه تحقیقات برنج کشور بر خود فرض می‌داند، توصیه‌های فنی لازم را با توجه به پژوهش‌های انجام شده و جدیدترین تحقیقات صورت گرفته بصورت کاربردی در اختیار بهره‌برداران شالیکار قرار دهد.در حال حاضر مقدار آبی که برای زراعت در ایران مصرف می‌شود، بسیار بیشتر از مقدار نیاز واقعی گیاه بوده و مابقی مربوط به تلفات شبکه انتقال و توزیع و کاربرد آب از طریق نفوذ عمقی و روان آب خروجی از انتهای مزرعه است. هر چند مقدار زیادی از این تلفات غیرقابل اجتناب است، اما می‌توان با استفاده از توصیه‌های زیر از مقدار آن کاست.
روش آبیاری متداول در ایران، آبیاری غرقاب دایم می‌باشد، اما با توجه به کمبود آب در کشور ادامه این روش در کشور جایز نبوده و توصیه می‌شود به منظور بالا بردن راندمان آبیاری، کمک به توزیع عادلانه آب و جلوگیری از بروز هرج و مرج در برداشت و توزیع آب، از روش آبیاری متناوب استفاده شود. در این روش آب در فواصل زمانی متناسب با آب و هوا و خاک هر منطقه وارد مزرعه شده و تا عمق حدود پنج سانتیمتر غرقاب می‌شود. فاصله زمانی مناسب براساس آب و هوا و خاک منطقه قابل انتخاب می‌باشد. هر چه خاک شالیزار سبک‌تر و یا منطقه گرم و خشک‌تر باشد، این فاصله زمانی کمتر خواهد بود. یک شاخص خوب برای تشخیص زمان مناسب برای آبیاری، ظهور ترک‌های مویین در سطح خاک می‌باشد که باید با ظهور آن اقدام به آبیاری مجدد نمود، زیرا پس از بروز ترک‌های بزرگتر در آبیاری بعدی با تلفات عمقی زیاد مواجه خواهیم شد. آزمایشات متعدد انجام شده توسط محققان برنج در سالهای مختلف در نقاط برنج‌خیز کشور نشان می‌دهد که در استان‌های شمالی برای اکثر ارقام رایج دور آبیاری حداقل پنج روزه و حداکثر تا ظهور ترک‌های موئین پس از خشک شدن در زمین زارعان کاهشی در عملکرد برنج ایجاد نخواهد کرد به شرطی که در زمان آبیاری عمق آب به حداقل پنج سانتی‌متر رسانیده شده و سایر عملیات زراعی به خوبی انجام پذیرد. همچنین این فاصله زمانی برای خاکهای سنگین شالیزاری در استانهای جنوبی یک روز و در استانهای میانی دو روز پیشنهاد می‌شود. آزمایشات دیگری که بر اساس رطوبت خاک شالیزار بعمل آمده نشان داده است که حتی در رطوبت ۸۰درصد پایین‌تر از رطوبت اشباع نیز کاهش محسوسی در عملکرد بوجود نیامده است.از نظر ظاهری گیاه برنج در شرایط یکه دچار کم آبی شود در برگهای خود علائمی به شکل زیر بروز می‌دهد. ابتدا برگها از وسط زاویه‌دار شده و به سمت داخل جمع می‌شوند و در صورت ادامه کم‌آبی به شکل لوله‌ای در می‌آیند و پس از آن از نوک برگ شروع به خشک شدن می‌نمایند. با شروع لوله‌ای شدن برگها باید آبیاری شروع شود تا گیاه فرصت بازیابی داشته باشد. در اجرای طرح آبیاری نوبتی توجه به مرحله رشد گیاه بسیار مهم است. از دلایل عمده غرقابی کردن اراضی شالیزاری جلوگیری از خسارت علف‌های هرز می‌باشد. بدین منظور توصیه می‌شود حتی‌الامکان در سه هفته اول پس از نشاکاری مزرعه از حالت غرقابی خارج نشود، در غیر این صورت مبارزه با علف‌های هرز تشدید می‌شود. آزمایشهای متعدد نشان داده است که حداکثر حساسیت برنج به کم‌آبی در دوره گل دهی (یک هفته قبل و تا یک هفته بعد از گلدهی) می‌باشد، سپس ابتدای دوره حداکثر رشد سبز (۳۰ روز پس از نشاکاری) مرحله پرشدن و رسیدن دانه به ترتیب حساسیت کمتری نسبت به دوره گلدهی دارند. نکته مهم نیاز به غرقابی در دوره پس از نشاکاری به منظور مبارزه با علف‌های هرز می‌باشد. بنابراین مجریان طرح آبیاری نوبتی باید به تامین آب برای دوره گلدهی و دوره پس از نشاکاری توجه نموده و سعی نمایند، در این دوره آب بیشتری تامین نمایند. حتی‌الامکان بهتر است آن دسته از اراضی که از طریق یک منبع یا دریچه آب می‌گیرند، در عملیات زراعی نظیر تاریخ کشت، انتخاب رقم، سمپاشی و کودپاشی هماهنگ باشند، تا در هنگام اجرای آبیاری نوبتی دچار مشکل موضعی نشده و توزیع آب به خصوص در حالت آبیاری کرت به کرت، راحت‌تر امکان‌پذیر شود.
کانالهای آبیاری برای تامین شیب و عرض مقطع مناسب و از بین بردن علفهای هرز در طول فصل زراعی به طور مرتب لایروبی شوند تا ضمن انتقال سریع تر و راحت‌تر آب، تلفات انتقال آب نیز کمتر شود.
حفر چاه و حل مشکل آب
حفر چاههای عمیق و نیمه عمیق می‌تواند به طور موضعی مشکل کم‌آبی را کاهش دهد، اما باید به کیفیت و درجه حرارت آب توجه شود. برای بررسی کیفیت آب می‌توان با تهیه نمونه آب از چاه و ارسال آن به آزمایشگاه خاک و آب، موسسه برنج و یا سایر ادارات عمل نمود.
درجه حرارت مناسب برنج
درجه حرارت مناسب برای رشد برنج ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد می‌باشد و گیاه برنج در حرارت‌های کمتر از ۱۲ درجه و بیشتر از ۳۲ درجه دچار خسارت خواهد شد.
از آنجا که درجه حرارت آب چاه‌ها به طور عموم کمتر از درجه حرارت محیط می‌باشد، باید با آبیاری تدریجی و تناوبی با این مساله برخورد نمود. اگرچه در شرایط کم آبی استفاده از آب زهکش‌ها جهت آبیاری غیر قابل اجتناب است، ولی توصیه می‌شود، در صورت امکان این کار به صورت تلفیقی با آب تازه انجام گیرد، تا از خسارت احتمالی کاسته شود، در هر حال انجام آزمایش کیفیت آب از طریق نمونه‌گیری لازم است. چنانچه در طی فصل رشد بارندگی اتفاق افتد، کشاورزان طبعا اقدام به حفظ آب در سطح کرتها خواهند نمود، اما باید توجه نمود که عمق آب از ۱۵ تا ۲۰ سانتی‌متر بیشتر نشود.
آماده‌سازی زمین
در ابتدای فصل پس از یک بارندگی خوب می‌توان عملیات آماده سازی زمین را شروع نمود. در شرایطی که خاک خشک است، می‌توان به جای تیلر برای شخم اولیه از تراکتور استفاده کرد. در شرایط کم آبی می‌توان عمق شخم را تا حدود ۱۵ سانتیمتر کاهش داد.برای شخم ثانویه بهتر است که از روتیواتور استفاده شود. دقت بیشتر در شخم ثانویه و گلخراب کردن خاک (پادلینگ) بخصوص در مجاورت مرزها می‌تواند در کاهش نفوذ‌پذیری خاک و تلفات نفوذ عمقی آب موثر باشد. تسطیح مناسب کرتهای شالیزاری موجب کاهش زمان لازم برای آبگیری، توزیع یکنواخت، کنترل و تنظیم آب توسط زارعیت شده و در افزایش راندمان کاربرد آب موثر می‌باشد. مرزهای بین کرتها از شرایط عادی پهن‌تر و محکم‌تر ساخته شوند (عرض پایین ۴۰، عرض بالا ۲۰ و ارتفاع حدود ۲۰ سانتی‌متر) تا در صورت بارندگی توانایی حفظ آب در کرتها وجود داشته باشد. بهتر است در صورت امکان، مرزها با پلاستیک پوشانده شوند، این کار ضمن جلوگیری از تخریب و ترک مرزها از نفوذ جانبی آب و رشد علف‌های هرز و آفات در روی مرزها تا میزان زیادی می‌کاهد.
انتخاب رقم و خزانه‌گیری
– خزانه‌گیری سیستم جوی ، پشته با استفاده از پوشش پلاستیک،
– کنترل دقیق مقدار درجه حرارت در زیر پلاستیک بخصوص در دماهای بالا ضروری است.
– اگرچه انتخاب رقم محلی زودرس می‌تواند در گریز از مشکل کم‌آبی، موثر باشد، ولی به منظور بهره‌برداری از مزیت عملکرد بالای ارقام اصلاخ شده می‌توان بخشی از مزرعه را به کشت آنان اختصاص داد. مقدار آن بستگی به شرایط آب و مزرعه دارد.
اگرچه براساس مطالعات انجام گرفته بذرپاشی در دهه دوم فرورین و نشاکاری در دهه اول و دوم اردیبهشت موجب حداکثر عملکرد، افزاش رتون دهی و کاهش خسارت بارندگی انتهای فصل می‌شود، ولی در شرایط کم آبی در ابتدای فصل، ایجاد فاصله زمانی برای کشت قسمتهای مختلف مزرعه می‌تواند از تراکم زمانی برای نیاز به غرقابی تمامی مزرعه بکاهد به طوری که تمام مزرعه در یک زمان به حداکثر آب نیاز نخواهد داشت. اگرچه دیر کشت کردن موجب کاهش عملکرد خواهد شد، ولی می‌توان در شرایط کم آبی شدید بخشی از مزرعه (ترجیحا مزارع پایین دست) را در اولویت دوم از نظر کشت قرارداد، با این کار آب حاصل از بارندگی احتمالی مرداد ماه و آب خروجی از مزارع بالادستی قابل استفاده خواهد بود.
– انتخاب بذر مناسب و رعایت اصول علمی در هنگام خزانه‌گیری موجب تولید نشای سالم‌تر و قوی‌تر خواهد شد که بی‌گمان دارای مقاومت بیشتری نسبت به عوامل محیطی خواهد بود.
– زه‌کشی میان فصل و انتهای فصل ضمن کاهش آب مصرفی می‌تواند موجب زودرسی گیاه شود.
– استفاده از نشای جوان (۲۰ تا ۲۵ روزه) به جای نشای ۳۰ روز و بالاتر.
– تراکم بیشتر کشت با انتخاب ۱۵×۱۵ سانتی‌متر به جای ۲۰×۲۰ برای ارقام بومی و ۲۰×۲۰ به جای ۲۵×۲۵ سانتی‌متر برای ارقام اصلا ح شده، به منظور ایجاد پوشش گیاهی سریع‌تر برای مبارزه با علف‌های هرز و کاهش تبخیر از سطح مزرعه.
تغذیه و کود
در شرایطی که در خزانه مشکل کم‌آبی و جود داشته باشد باید از مقدار کود کاسته شود.
– وجود لایه آب در شرایط غرقابی از تصعید کود از ته جلوگیری می‌نماید، اما در شرایط کم‌آبی بهتر است کود از ته با خاک به خوبی مخلوط شود تا از تصعید آن جلوگیری شود.
– ازدیاد مصرف کودهای پتاسه در شرایط کم‌آبی ( بسته به شدت کم‌آبی) می‌تواند مقاومت گیاه را نسبت به تنش خشکی افزایش دهد.
– در شرایطی که کم‌آبی شدت داشته باشد، جلوگیری از تجمع خسارت‌زای کودها باید کود را تقسط نموده و در چند نوبت در اختیار گیاه قرار داد.
بهترین زمان برای دادن کود سرک در شرایط کم آبی قبل از وجین است؛ زیرا در هنگام وجین کود نیز با خاک مخلوط خواهد شد.
– کودپاشی باید با نوبت آبیاری هماهنگ بوده و بلافاصله بعد از آبگیری کودپاشی صورت گیرد.
برای تامین کود پتاسه، سولفات پتاسیم بر کلرور پتاسیم ارجحیت دارد.
– در صورت استفاده از روش آبیاری تناوبی استفاده از ۶۰ کیلوگرم (معادل ۱۳۰ کیلوگرم اوره) در دو مرحله ابتدا و سرک.
– مصرف کود دامی همراه با کود آلی قبل از آماده نمودن زمین و نشاکاری از نظر حفظ و نگهداری آب و حفظ شرایط رطوبتی مناسب در اطراف ریشه گیاه برنج در مقابله با شرایط کم آبی بسیار موثر خواهد بود.
مبارزه با علفها هرز
حالت غرقابی در مزارع شالیزاری در کنترل علف‌های هرز نقش مهمی دارد، بنابراین در شرایط کم‌آبی رشد علف‌های هرز شدت خواهد یافت. از نظر اجرایی در صورت حاد نبودن مشکل کم‌آبی، تامین آب کافی برای مرحله نشاکاری در اولویت دوم پس از دوره گلدهی قرار می‌گیرد. یعنی در صورت اطمینان از ذخیره آب کافی برای مرحله گلدهی، دومین اولویت تامین آب برای مرحله پس از نشاکاری به منظور مبارزه با علف‌های هرز می‌باشد.
– در صورت شدید بودن مشکل کم‌آبی برای برخورد با این مشکل ضمن تشدید کنترل علف‌های هرز به وسیله دست، استفاده از علف‌کش‌های پروپانیل (استام اف ۳۴) و بازگران (بنتیازول) توصیه می‌‌شود. سم پروپانیل که برای مبارزه با علف هرز سوروف بکار می‌رود، باید به مقدار ۱۰ تا ۱۲ لیتر در هکتار مصرف شود.از آنجا که پروپانیل علف کشی تماسی است؛ ‌لذا در شرایطی که مزرعه فاقد آب است با کمک سمپاش طوری باید مصرف شود که سم حتی‌المقدور با همه علف‌ها تماس یابد. چنانچه تراکم جمعیت پهن برگان و جگن‌ها زیاد باشد؛ لازم است سم بازگران به مقدار ۳ تا ۴ لیتر در هکتار مصرف شود شاریط مصرف این علفکش‌ها مشابقه سم پروپانیل است.
مطالعات نشان داده است که کمبود آب و خالت غیرغرقاب موجب تجزیه علف کش تیوبنکارب و بروز کوتولگی می‌شود. این نکته اهمیت به مراتب بیشتری دارد. بنابراین توصیه می‌شود در شرایط کم آبی از این علف‌کش‌ در اراضی دارای سابقه کوتولگی استفاده نشود. در صورت استفاده از روش آبیاری نوینی ضمن حفظ حالت غرقابی در هفته‌های اول باید به مقدار ۵/۲ لیتر در هکتار از علف‌کش‌ بوتا کلر استفاده نمود .
مبارزه با بیماریها
چنانچه مزرعه دچار کم‌آبی شود، به طوری که برگها دچار لول‌شدگی شوند و بعد از آن در اثر بارندگی یا آبیاری آب لازم تامین شود، در این صورت بیماری بلاست شدت خواهد یافت، ولی اگر کم آبی ادامه یابد بیماری لکه قهوه‌ای افزایش خواهد یافت. برای مبازرزه با بیماری بلاست، سمپاسی با استفاده از سم‌تری سیکلازول به مقدار نیم کیلوگرم در هکتار و هینوزان به مقدار یک لیتر در هکتار و سم وین به مقدار ۴۰۰ میلی‌لیتر در هکتار توصیه می‌شود.
استرس خشکی و کم‌آبی
بیماری لکه قهوه‌ای برنج به صورت لکه‌های گرد تا بیضوی به رنگ قهوه‌ای تیره روی برگها و خوشه‌های برنج ظاهر می‌شود، استرس ناشی از خشکی و کم‌آبی منجر به افزاش تعداد لکه‌ها و وسعت آنها روی گیاه برنج و کاهش و کاهش عملکرد خواهد شد. برای مواجه با این بیماری، ضدعفونی بذر و سمپاشی با استفاده از سم تریفین به نسبت ۲ در هزار در مرحله خوشه‌دهی الزامی است.
مبارزه با آفات
در مزرعه غیرغرقاب در صورت وجود آفت کرم ساقه‌خوار نواری و یا آفات پروانه‌ای، سمپاشی با استفاده از سموم مایع (حشره‌کش‌های فسفره) روز مزرعه توصیه می‌شود. این کار موجب تلف شدن حشرات کامل آفات پروانه‌ای و مرحله لاروسن اول و دوم کرم ساقه‌خوار برنج می‌شود؛ اما در سایر آفات پروانه‌ای از قبیل کرم سبز برگ‌خوار برنج و پروانه تک نقطه‌ای برنج روی حشرات کامل و روی همه سنین لاروی اثرگذار می‌باشد. در حالی که در مزرعه کمی آب وجود داشته باشد می‌توان از سموم حشره‌کش با فرمولاسیون گرانول (دیازینون، پادان و یا ریجنت) استفاده نمود. این کار باعث تلف شدن لاروهای داخل ساقه می‌شود. در شرایط کم‌آبی، تراکم جمعیت آبدزدک (کاپیش) افزایش خواهد یافت. برای مبارزه با آبدزدک می‌توان ا زروشهای زیر استفاده نمود. استفاده از تله‌های خاکی که شبیه به قوطی کمپوت بوده و در داخل خزانه یا زمین اصلی در داخل خاک نصب می‌شوند. این قوطی‌ها، طوری طراحی می‌شوند که سوراخ ورودی به طرف داخل و به شکل قیفی باشد که قسمت گشاد آن در پایین قرار گیرد. در این حالت سوراخ ایجاد شده به عنوان پناهگاه آبدزدک انتخاب می‌شود، اما شکل قیفی سوراخ، مانع از خروج آن خواهد شد. – استفاده از خشره‌کش‌های گرانول به مقدار ۱۵ تا ۲۰ کیلوگرم در سطح یک هکتار – استفاده از طعمه مسموم در هنگام غروب و یا همزمان با خروج حشرات از داخل خاک به مقدار ۵ گرم در مترمربع درکنار مرزهای آلوده .برای تهیه طعمه مسموم حشره کش سوین ۸۵% و یا سموم کش دیگری مانند لیندین را به مقدار ۲ تا ۳ کیلوگرم با ۱۰۰ کیلوگرم سبوس برنج و مقدار ۵۰ لیتر آب برای استفاده در یک هکتار شالزار حل می‌نماییم. برای این کار ابتدا ۵ لیتر آب را روی سم و سبوس ریخته و بقیه آب را به تدریج ریخته و هم می‌زنیم تا کاملا دانه دانه شده و در سطح مزرعه به راحتی پخش شود.
عملیات بعد از برداشت
در مزارعی که تحت اثر تنش خشکی بوده‌اند، احتمالا بالا بودن درصد دانه‌های پوک بالا می‌رود، به همین دلیل عملیات بوجاری بعد از خرمنکوبی الزامی است.
– تنش خشکی احتمال ضعیف شدن دانه‌ها از نظر مقاومت فیزیکی را بالا می‌برد. به همین دلیل باید عملیات خشک کردن شلتوک را در دمای مناسب ۴۰ تا ۴۵ درجه سانتی‌گراد انجام داد. در هنگام تبدیل باید از وارد آوردن فشار توسط دستگاه سفید کن پرهیز شود، چرا که سفید کردن بیشتر در شرایطی که دانه ضعیف است درصد خرد شدن را به شدت بالا می‌برد.
اف اس پی مارکت

عوامل موثر در انتخاب روش آبیاری

دام و کشت و صنعت: با توجه به عمومیت کاربرد روش‌های آبیاری سنتی در کشور و پایین بودن راندمان کاربرد آب در این روش‌ها، در سال‌های اخیر، تبلیغات گسترده‌ای از سوی مسئولان برای ترغیب کشاورزان به استفاده از روش‌های آبیاری تحت فشار انجام شده است. در این روش‌ها، آب ابتدا به وسیله نیروی پمپ، تحت فشار قرار گرفته و سپس به صورت قطره‌ای یا بارانی برای آبیاری استفاده می‌شود. البته همیشه انتخاب روش آبیاری تحت فشار مقرون به صرفه نبوده و حتی در شرایطی خاص، ممکن است استفاده از روش‌های سنتی با رعایت اصول خاص، اقتصادی‌تر نیز باشد. در این مطلب به ملاحظات لازم جهت انتخاب روش آبیاری پرداخته‌ایم؛
۱- خاک
الف؛ بافت خاک و نفوذپذیری: تمام روش‌های آبیاری سطحی برای خاک‌هایی که میزان نفوذپذیری آنها کم (۱-۱۰ میلی‌متر در ساعت) و متوسط (۱۰-۳۰ میلی‌متر در ساعت) است مناسب هستند. اگر نفوذپذیری خاک بیش از ۳۰ میلی‌متر در ساعت باشد، باید از روش‌های دیگری مانند آبیاری بارانی و قطره‌ای استفاده کرد.
ب؛ شوری و قلیایی: در آبیاری سطحی و بارانی، هر چند شوری و قلیایی بودن خاک، عامل محدود کننده‌ای به حساب نمی‌آید اما در صورت بروز مشکلات شوری خاک، باید ضرورت تأمین نیاز آبشویی و احداث سیستم زهکشی مورد بررسی قرار گیرد.
بطور کلی استفاده از روش آبیاری قطره‌ای در آب شور نسبت به سایر روش‌های مرسوم آبیاری ارجح است. این امر را می‌توان حداقل به سه دلیل مربوط دانست. اول اینکه، درروش قطره‌ای فاصله آبیاری‌ها کوتاه بوده ومنطقه توسعه ریشه‌ها همواره خیس نگهداشته می‌شود. لذا محلول خاک که ریشه‌های گیاه آب ومواد غذایی مورد نیاز خود ازآن دریافت می‌دارند، تقریبا درطول دوره رشد گیاه، رقیق باقی‌مانده و غلظت نمک در آن کم است. حال آنکه در سایر روش‌ها به دلیل زیاد بودن فاصله آبیاری‌ها خاک در روز‌های قبل از آبیاری نسبتا خشک بوده و محلول خاک از نظر نمک غلیظ می‌گردد. جذب آب درچنین شرایطی باعث وارد شدن نمک به داخل گیاه و صدمه زدن به آن می‌شود.
دوم اینکه در آبیاری قطره‌ای بر خلاف روش‌هایی مانند بارانی، آب مستقیما روی گیاه پاشیده نشده و یون‌های کلر وسدیم موجود در آب، در سطح برگ تجمع پیدا نمی‌کند و باعث سوختگی آنها نمی‌شود.
سوم آنکه در آبیاری قطره‌ای حجم مرطوب شده خاک که اصطلاحا به آن پیاز رطوبتی گفته می‌شود بطرف خارج از گیاه روبه گسترش بوده و نمک نیز، در جبهه رطوبت به طور مرتب ازنقطه ریزش آب از قطره چکان به خارج از آن رانده می‌شود. به طوری که اگر قطره چکان کنار گیاه ویا درجای مناسبی قرار گرفته باشد، نمک از دسترس ریشه‌ها دور می‌شود. البته اگر قطره چکان به طور صحیح استقرار پیدا نکند می‌تواند بر عکس، نمک را به طرف ریشه‌ها رانده و باعث صدمه زدن به آن ‌شود. بطور کلی استفاده از سیستم قطره‌ای در خاک‌های شور و قلیایی، قبل از انجام عملیات آبشویی و افزایش مواد اصلاحی توصیه نمی‌شود.
ج؛ شیب و توپوگرافی: در انتخاب روش آبیاری، شیب زمین مهم‌ترین عامل است. اگر زمین مسطح یا کم شیب باشد، می‌توان از روش کرتی استفاده کرد، اما اگر شیب زمین زیاد باشد، بهتر است از روش آبیاری نواری یا ردیفی استفاده کرد. حداکثر شیب مجاز به وضعیت پوشش خاک و احتمال بروز فرسایش بستگی دارد. وقتی شیب زمین زیاد و خاک به سادگی قابل فرسایش باشد، سیستم بارانی می‌تواند مطلوب باشد. درآبیاری قطره‌ای پستی و بلندی و شیب زمین درصورت طراحی هیدرولیکی صحیح، عامل محدودکننده‌ای نمی‌باشد. در نهایت، برای انتخاب روش آبیاری (از جهت خاک زراعی) باید به وجود لایه محدود کننده در پروفیل خاک نیز توجه شود.
۲ – آب و هوا
آب و هوا را هنگامی باید مورد توجه قرار داد که ضرورت احداث سیستم آبیاری قطره‌ای قبلا بطور یقین قطعی شده باشد. آبیاری قطره‌ای رامی‌توان در هرنوع آب و هوای خشک، نیمه خشک، نیمه مرطوب وحتی وضعیت گلخانه‌ای و زیر پوشش‌های پلاستیکی بکار برد. آبیاری قطره‌ای برای تمام مناطقی که درآن مقدار بارندگی کمتر از حد لازم برای رشد مطلوب و سودآور گیاه است مناسب است. این روش را می‌توان بخصوص درمناطقی که هر ساله دوره‌های خشکی طولانی بوقوع می‌پیوند و یا تمام ماه‌های سال خشک می‌باشد و یا مقدار بارندگی کم و توزیع آن نامناسب است، بکار گرفت.درمناطق خشک و نیمه خشک، که بارندگی برای رشد گیاه کافی نیست، توسعه ریشه‌ها فقط در بخشی ازخاک که توسط قطره چکان‌ها مرطوب می‌شود، صورت می‌گیرد. دراین مناطق، تعداد محل قطره چکان‌هایی که آب مورد نیاز گیاه را تامین می‌کنند از اهمیت زیادی برخوردار است. بنابراین گیاهان بزرگ‌تر فضای بیشتری را اشغال می‌کنند و باید از تعداد بیشتری قطره چکان استفاده شود.اگر منطقه مرطوب شده خاک به اندازه کافی گسترده نباشد گیاه بخوبی استقرار نمی‌یابد و باد شدید یا طوفان می‌تواند گیاه راریشه کن کند. بنابراین درزمانی طراحی سیستم آبیاری قطره‌ای نه تنها مقدار بارندگی بلکه سرعت جهت و فراوانی وقوع بادها نیز باید درنظر گرفته شود زیرا طوفان‌های شدید بر رشد گیاه اثرات منفی خواهدداشت.
۳- عوامل گیاهی
گیاهان را می‌توان از نظر روش آبیاری به چهار گروه تقسیم بندی کرد؛
– ردیفی – غیر ردیفی (متراکم) – شالیزار – درختان مثمر و غیر مثمر
در مورد گیاهان ردیفی می‌توان از تمام روش‌های آبیاری سطحی و آبیاری قطره‌ای استفاده کرد.
در مورد گیاهان غیر ردیفی (متراکم)؛ می‌توان از تمام روش‌های آبیاری سطحی به جز جویچه‌ای استفاده کرد. روش قطره‌ای در مورد این گیاهان توجیه اقتصادی ندارد.
در مورد شالیزارها: از بین روش‌های آبیاری روش کرتی مناسب‌تر است.
در مورد درختان؛ درختان مثمر را با تمام روش‌های آبیاری سطحی که با شکل مزرعه و شیب زمین هماهنگ باشد می‌توان آبیاری کرد. و روش آبیاری قطره‌ای برای کلیه درختان مثمر قابل استفاده است.
۴- منابع آب
الف ـ نوع منبع آب
ب ـ منابع آب سطحی: میزان جریان در این منبع اگر چه تغییرات شدیدی در شدت جریان ندارند ولی چه از نظر کمی وچه از نظرکیفی در طول زمان متغیرند. ناخالصی‌های عمده منابع سطحی شامل ناخالصی‌های معدنی ( شن یا رس، لای و مواد محلول) وآلی می‌باشد.
ج ـ منابع آب زیر زمینی: منابع آب زیر زمینی معمولا ًعاری از آلوده کننده‌های فیزیکی همچنین فاقد آلوده کننده‌‌های آلی هستند. در بعضی از منابع املاح محلول آهن و بی‌کربنات کلسیم بیش از حد می‌باشد و هنگامی که در معرض هوای آزاد بیرون چاه قرار می‌گیرند سبب ایجاد رسوب می‌شوند.
د ـ منابع آب سطحی راکد: در این منابع شامل مخازن سدها، حوضچه‌های طبیعی و دریاچه‌ها و .. آب جریان نداشته و همیشه در دسترس می‌باشند ولی ممکن است در طول فصل آبیاری نوسانات شدیدی در سطح آب ایجاد گردد. از نظر آلودگی ناخالصی‌های فیزیکی معدنی از قبیل شن، سیلت و حتی رس و همچنین املاح محلول آهنی دو ظرفیتی وجود ندارد ولی ناخالصی‌های آلی مثل خزه، جلبک و … در آن فراوان یافت می‌شود.
هـ ـ فاضلاب‌های تصفیه شده: در استفاده از آنها باید کلیه جنبه‌های کیفی آب آبیاری مورد توجه قرار گیرد تا مشکلاتی در ارتباط با مسائل بهداشتی بر هم خوردن تعادل عناصر غذایی برای گیاه به وجود نیاید.
بررسی نوع منابع آب در روش های آبیاری
منابع آب زیرزمینی به دلیل کمی ناخالصی‌های فیزیکی مناسب ترین منبع آب برای سیستم‌های قطره‌ای است. در استفاده از منابع آب سطحی راکد و فاضلاب‌های تصفیه شده برای سیستم‌های آبیاری قطره‌ای، خطر گرفتگی قطره چکان افزایش می‌یابد.
در استفاده از منابع آب سطحی باید تغییرات کیفی و کمی توام با تغییرات حقآبه برداشت در طول مسیر مورد توجه قرار گیرد
۵- محدویت‌های فنی اقتصادی
هزینه سرمایه‌گذاری اولیه در آبیاری قطره‌ای نسبت به سایر روش‌های آبیاری زیادتر است. البته هزینه واقعی سیستم بستگی به نوع دستگاه‌های تصفیه، آب وسایل کود و…. آن دارد. بطور کلی در درجه اول این سیستم بیشتر مناسب گیاهانی است که با فاصله نسبتا زیاد از یکدیگر کشت می‌شوند. دردرجه دوم می‌توان آنهارا برای گیاهان ردیفی نیز بکار برد ولی به لحاظ اقتصادی کاربرد آن برای گیاهان دیگر مانند یونجه نیز بکار گرفته شده است.از آنجایی که در سیستم قطره‌ای همیشه خطرگرفتگی لوله‌ها و یا عدم توزیع یکنواخت آب وجود دارد، باید درطراحی و اجرای این سیستم دقت کافی بعمل آمده و این کار توسط مهندسان خبره و مطلع صورت گیرد تا جنبه‌های فنی و اقتصادی در آن رعایت شود. طراحی و اجرای سیستم‌های آبیاری قطره‌ای توسط افراد غیرمتخصص مشکلات عدیده‌ای در بر دارد که سرانجام به شکست سیستم منتهی می‌شود و در نهایت باید گفت، انتخاب سیستم تحت فشار تنها گزینه اقتصادی نیست.
مهندس سلاله صفائی , ماهنامه دام و کشت و صنعت /شماره ۱۸۱/اردیبهشت

انتخاب روش های آبیاری در کشاورزی

انتخاب روش های آبیاری در کشاورزی

  آبیاری سطحی

آبیاری سطحی به گروه گسترده ای از روش های آبیاری اطلاق می شود که در آنها آب به وسیله نیروی ثقل در سطح مزرعه پخش می شود. اب عموماً در یک نقطه مرتفع یا در امتداد یک ضلع زمین رها شده و سطح مزرعه را تحت جریان سطحی می پوشاند. بازده و یکنواختی آبیاری به یکنواختی خاک، کیفیت ترازبندی زمین، توپوگرافی زمین و کنترل رابطه میان جریان، سرعت نفوذ آب به خاک و زمان آبیاری بستگی دارد. استفاده از خاک به عنوان محیط انتقال (در مقابل انتقال آب از طریق خطوط لوله یا از میان هوا توسط آب پاش ها)، شکل شناخته شده ای از روش های آبیاری سطحی است. همچنین این خاک است که عمق نفوذ را در زمان نفوذ کنترل می کند (در مقابل میزان جریان که توسط آب پاش ها یا قطره چکان ها کنترل می شود). علاوه بر این، در اراضی تحت آبیرای سطحی به سبب تغییر مشخصه های نفوذ و پیشروی آب نسبت به زمان، تعیین و پیش بینی بسیاری از توصیه هایی که از نظر مدیریت ضرورت دارد ممکن نیست. در روش های آبیاری سطحی کنترل آبیاری باید از طریق مدیریت اراضی انجام شود، در حالی که در سیستم های مکانیکی، طراحی و تجهیزات، جایگزین بخش عمده ای از مدیریت های لازم شده اند.

روش های آبیاری سطحی به دو دسته اساسی تقسیم می شوند:

غرقابی و جریانی.

روش های جریانی برای تضمین نفوذ کافی آب در پایین دست مزرعه باید مقداری رواناب داشته باشند. معمولاً برای جلوگیری از خروج آب از مزرعه، نیاز به سیستم برگشت رواناب به چرخه آبیاری وجود دارد. این سیستم در صورت طراحی مناسب، امکانات ارزشمندی را برای کاهش نیروی کارگری و یکنواختی بهتر پخش آب،فراهم می آورند.

انواع روش های آبیاری سطحی

آبیاری کرتی

آبیاری کرتی یکی از روش های آبیاری غرقابی است که برای آبیاری اراضی مسطح مرزبندی شده، استفاده می شود (شکل 3-1) در این روش سطح خاک به صورت غرقابی باقی نمی ماند. از آنجا که خاک تا زمانی که اب نفوذ می کند، غرقاب باقی می ماند، در این روش رواناب وجود ندارد. در مناطق بارانی باید ملاحظاتی برای تخلیه آب مازاد نفوذی انجام گیرد. آبیاری کرتی تحت عناوین گوناگونی مانند ابیاری غرقابی کنترل شده، نوارهای مسح، ابیاری کنترل شده، آبیاری کرتی کنترل شده، آبیاری کرتی مسطح ته بسته و آبیاری کرتی مسطح، بیان می شود. از این شیوه آبیاری می توان برای محصولات ردیفی و غیر ردیفی، با مرزهای داخلی یا بدون آب، و یا در بسترهای پهن همواره استفاده نمود. این شیوه همچنین در باغات و تاکستان ها نیز به کار برده می شود. از انجا که یکنواختی نفوذ نسبت به تغییرات نفوذ پذیری بسیار حساس است سرعت نفوذ باید در هر کرت ثابت باشد. نیازی نیست که کرت ها حتماً مستطیلی یا دارای مرزهای مستقیم باشند. پشته ها نیز لزوماً دائمی باشند. تحت یک مدیریت خوب، حجم معینی از آب به سرعت در کرت تخلیه خواهد شد.

جدول 3-1- روش های آبیاری سطحی و گونه های مختلف آنها

 

روش

کرتی نواری

جریان دائمی

و غرقابیشیاری (فارو) شیارهای کوچک

  انواع

کرتی مسطحکرتی بستر سازی شده یا با جوی و پشتهکرتی همراه با آبیاری و تخلیه متناوب کرت نوارهای شیب دار با روانابنوارهای کم شیب ته بستهنوارهای موازی خطوط تراز نهرچه های تراز (غرقابی وحشی)شیارهای شیب دار سنتیشیارهای شیب دار جدید (مکانیزه)شیارهای مسطح و کم شیبشیارهای موازی خطوط تراز

 گونه های مختلف آبیاری کرتی شامل کرت های مسطح و پشته دار (مرزبندی شده، شیاری شده ویا جوی و پشته ای) هستند. گیاهانی که کاشت آنها در کرت های مسطح موفقیت آمیز بوده تقریباً نامحدودند و کشت آنها تنها به خاک مزرعه بستگی دارد. برای محصولات ردیفی (جایی که ممانعت از غرقاب شدن ضروری باشد و یا هنگامی که کاربرد کم آب به سبب پهنای پشته ها بحرانی و مشکل باشد) معمولاً از کرت های پشته دار استفاده می شود. در این روش معمولاً از مرزهای باریک تا پشته های عریض برای کاشت سبزیجات، هندوانه، پنبه، ذرت، سیب زمینی، چغندرقند و بسیاری دیگر از محصولات ردیفی استفاده می کنند.کرت ها مسطح برای محصولات ردیفی و غیر ردیفی که برای مدت زمانی کوتان به شرایط غرقابی حساس نیستند، بسیار مناسب هستند. محصولات غیر ردیفی مانند یونجه، گندم، سورگوم، جو، پنبه و … معمولاً بدین شیوه آبیاری می شوند.

کاشت گیاه در کرت های مسطح به رفع مشکلات شوری کمک کرده و استفاده از آبیاری سنگین را آسان می سازد. محصولات باغی و تاکستان ها را می توان در کرت های مسطح و یا روی پشته ها یا نقاط بلند مزرعه کشت نمود. کرت های جوی و پشته دار به ویژه برای محصولات ردیفی که به کنترل رطوبت در پشته ها احتیاج دارند، مناسبند. برای مثال، پشته های مسطح موجب سهولت یکنواختی توزیع رطوبت و جوانه زدن می شوند. در حالی که این امر در جوی و پشته دشوار به نظر می رسد. اما دستیابی به آن در کرت های کوچک نسبتاً آسان است. با وجود این، اگر کرت ها خیلی بزرگ باشند، دبی زیاد، لبه های جوی را در بالا دست و در زمان پیشروی غرقاب ساخته و موجب نابودی گیاه یا تخریب بستر بذر خواهد شد. خسارات ناشی از غرقابی شدن زمین را می توان با استفاده از تسطحیح دقیق کرت ها کاهش داد. آب باران و مازاد آب آبیاری به جای آن که در گودال های پست یا در پایین دست زمین(که معمولاً در آنجا به گیاه خسارت وارد می شود)، تجمع پیدا کند، به صورت یکنواخت در تمام منطقه توزیع خواهد شد. به هر حال، از آنجا که در این روش آبیاری، رواناب سطحی وجود ندارد، مصرف آب اضافی، در اثر آبیاری یا بارندگی اضافی موجب وارد آمدن خساراتی به محصول خواهد شد. در نواحی که دارای بارندگی های بسیار شدید بوده و خاک هایی با درجه نفوذپذیری پایین دارند استفاده از شبکه زهکشی سطحی ضروری است.کرت ها نسبت به سایر روش های آبیاری کنترل شده، دستی، به دلیل سهولت اجرا، سادگی تجهیزات و نیروی کم کارگری مورد نیاز و همچنین امکان استفاده از دبی های ثابت زیاد، از مزایایی برخوردارند. این روس در خاک های یکنواخت با تسطیح دقیق زمین و با نهرهای بزرگ متناسب با سطح کرت، بهترین بازده را خواهد داشت. هیچ یک از این موارد، از جمله احتیاجات مطلق این روش نیستند، اما موجب بهبود بازده کرت ها خواهند شد. آبیار یا سرپرست آبیاری برای محاسبه دقیق جدول زمان آبیاری به دانستن دبی ورودی، مساحت کرت، بازده مطلوب و یکنواختی ممکن نیاز دارد، یک اشتباه 6 دقیقه ای در یک دوره زمانی 60 دقیقه ای معادل 10 درصد خطا خواهد بود. یکنواختی به اندازه نهر، نسبت به پیشروی، نامنظمی سطح خاک و سرعت نفوذ بستگی دارد. نسبت به پیشروی به صورت زیر تعریف می شود:مدت زمان آبیاری/ مدت زمان پیشروی آب =AR به فرصت زمانی مطلوب برای نفوذ کمبود رطوبت خاک (SMD)، «زمان آبیاری» گفته می شود. در عمل، این زمان برابر، کوچک ترین زمان فرصت نفوذ در کرت یا شیار است. «فرصت نفوذ» مدت زمانی است که آب با سطح خاک در مزرعه در تماس است. در مواردی که از نهرهای بزرگ به صورت نوبتی استفاده می شود، نیاز به کارگر آبیاری کم است. به هر حال، باید بتوان از این کارگر در منطقه یا کارهای دیگر استفاده نمود. کار جسمی آبیار در این روش آبیاری تنها با باز کردن یک دریچه یا یک دهانه بدون تنظیم دبی کل، محدود می شود. براس سیستمی که خوب طراحی شده باشد، یک آبیار کم تجربه یا با اطلاعات نه چندان زیاد کافی است اما سرپرست آبیاری باید دقیقاً روابط بین دبی جریان، مدت ابیاری و کمبود رطوبت خاک (SMD) را درک نماید. در سیستم های کرتی مسطح، به ویژه برای محصولات ردیفی روی پشته، شیارها می توانند از هر دو انتها باز بوده و به نهرهای ثانویه متصل شوند. جریان آب شیارهای با سرعت پیشروی بالاتر، در نهر ثانویه انتهای کرت جمع آوری شده و سپس به درون شیارهایی که پیشروی در آن کندتر است، باز می گردد. این کار، غیر یکنواختی زمان غرقابی را کاهش می دهد. آب را می توان از هر دو سوی یک کرت مسطح تأمین نمود. آب را می توان از یک نقطه گوشه به کرت های متعدد نیز توزیع نمود. این امر در هر دو جهت می شود. همچنین این کار ممکن است به کاهش طول نهر مورد نیاز مزرعه بیانجامد. در زمین های مسطح، کرت ها معمولاً با آرایش منظم شبکه، با توجه به مرزهای مالکیت و تغییرات بافت خاک تنظیم می شوند. در زمین های شیب دار، طول کرت ها معمولاً در امتداد خطوط تزار قرار می گیرد . جریان آب به سمت پایین شیب تنظیم می شود. اگر کانال انتقال آب پایین تر از سطح زمین باشد، با استفاده از بند، سطح آب را برای توزیع آب کنترل می کنند. از این کانال می توان، هم برای آبیاری کرت و هم به عنوان کانال زهکش سطحی استفاده نمود. هنگامی که از شیار و پشته در یک کرت استفاده می شود، آب تحت تأثیر نیروی ثقل از نهرهای ثانویه بالا سر به درون شیارهای مجزا توزیع می شود. در این حالت احتیاجی به جداسازی جریان ورودی به کرت وجود نداشته و می توان آب آبیاری را از یک ورودی واحد به درون زمین هدایت نمود. در صورت انجام صحیح امور زراعی، به دخالت آبیار نیز احتیاجی نخواهد بود. در صورت زیاد بودن جریان ورودی، انجام برخی اقدامات برای کنترل فرسایش در ورودی کرت ضروری است. به هر حال، سازه های استاندارد کنترل فرسایش نیز وجود دارند. در مواردی که کانال انتقال پایین تر از سطح تراز زمین باشد، هیچگونه فرسایشی روی نخواهد داد زیرا برای آبیاری، سطح آب در کانال تا جایب که آب به درون شیارها یا کرت ها جاری شود، بالا آورده می شود. به منظور نیل به یکنواختی بالا، آب را می توان به سرعت در سطح کرت جاری نمود. اگر زمان لازم را برای پوشش کرت توسط آب در مقایسه با زمان غرقابی کوتاه باشد (نسبت پیشروی کم 1:4 تا 1:2) کرت باید از یکنواختی نفوذ مطلوبی متناسب با دقت شیب بندس زمین و یکنواختی خاک برخوردار باشد. افزایش شیب در کرت، موجب تجمع آب در مناطق پست تر کرت برای مدت زمانی طولانی تر خواهد شد. تسطیح ناکافی یا صاف نکردن برخی شیب ها، ممکن است هزینه های اولیه را کاهش دهد، اما به طور کلی، موجب کاهش یکنواختی کاربرد آب می شود. نوسانات کوچک سطح خاک در حدود یک سانتیمتر، حتی در صورت تسطیح لیزری، می توانند موجب بروز عمق نفوذ غیر یکنواخت با توجه به مقدار غرقاب شود. در یک کرت مسطح می توان عملیات کشاورزی را در هر جهت انجام داد. از آنجا که هر نهر آبیاری قادر به آبیاری کرت ها از دو طرف است، طول نهر کاهش می یابد. در هنگامی که از خطوط لوله زیرزمینی برای آبرسانی استفاده شود، طول کرت مانع عملیات کشاورزی نخواهد شد. احداث کرت های بزرگ با مقادیر خاکبرداری و خاکریزی زیاد معمولاً غیر ضروری و به ندرت اقتصادی است. کرت های باریک را می توان حتی در زمین های نسبتاً شیب دار بر روی خطوط تراز احداث کرد. در این صورت، هزینه ها بیشتر شده و سطح غیر قابل کشت نیز به سبب ایجاد تراس های بزرگ، افزایش خواهد یافت. میزان تسطیح به اندازه کرت و توپوگرافی منطقه بستگی دارد. معمولاً هر چه کرت کوچکتر باشد، عملیات تسطیح نیز کمتر خواهد بود، اما در این گونه کرت ها استفاده از ابزار کنرل لیزری تسطیح بسیار دشوار است. اندازه کرت ها از چند متر مربع (کل 3-2) تا 10-15 هکتار متغیر است. اندازه و طول کرت معمولاً تحت تأثیر توپوگرافی منطقه، تغییرات بافت خاک، نفوذپذیری، عمق خاک سطح الارض (هنگامی که تسطیح زیادی صورت می گیرد) اندازه نهر موجود، شیب و ماشین آلات و ادوات موجود کشاورز محدود می شود. از دیدگاه طراحی، یکنواختی خاک، سرعت نفوذ، اندازه نهر موجود و نیز فرسایش پذیری خاک، طول کرت را محدود را می سازد. در کرت های بزرگ باید انحنای زمین را نیز در تسطیح مدنظر قرار داد، چرا که یک سطح افقی از انحنای زمین تبعیت نمی کند. شکل 3-2- آبیاری کرتی دست ساز همراه با جوی و پشته در مقایس کوچک به طور کلی روش های کرتی برای عمق کمینه آب طراحی می شوند. با بزرگ شدن نسبت پیشروی آب، استفاده از حجم کم آب ناکارآمد خواهد بود. در برخی موارد، در صورت استفاده از حجم کم آب، تمامی کرت از آب پوشیده نخواهد شد. عمق های آبیاری معمول برای محصولات زراعی 70-100 میلیمتر است. برای حفظ نسبت پیشروی مطلوب با مصرف آب کمتر می توان از کرت های کوتاه تر استفاده نمود. با مصرف بیشتر آب، توزیع یکنواخت آب بهتر انجام خواهد گرفت، اما این امر ممکن است موجب نفوذ عمقی بیش از حد یا زمان غرقابی طولانی تر گردد. دستیابی به عمق های ابیاری کوچکتر 30-50 میلیمتر در برخی خاک ها، در کرت های پشته دار با جویچه های باریک و پشته های پهن با استفاده از فنون غرقابی که در بخش روش غرقابی توضیح داده خواهد شد ممکن می گردد. ابعاد کرت باید با توجه به سرعت نفوذ و دبی ورودی موجود طراحی شود. الگوی کشت، عمق کاربرد آب، یکنواختی مطلوب، دبی ورودی و سایر موارد عملی نیز می توانند موجب محدودیت اندازه و طول کرت شوند. در خاکهایی با بافت درشت و قدرت نفوذپذیری بالا، طول کرت نباید از 100 متر تجاوز کند. برای خاک هایی با بافت متوسط تا ریز معمولاً از طول 400 متر استفاده می کنند. برای خاک هایی با نفودپذیری نهایی بسیار کم به زهکشی سطحی برای کنترل اب مازاد احتیاج است. روش غرقابی برای این گونه خاک ها مناسب تر است. کرت های کوتاه، رسیدن به نسبت های پیشروی کوچک (بین 25/0 تا 35/0) را ممکن می سازند. این نسبت ها موجب یکنواختی مناسب تر توزیع می شوند. دبی ورودی موجود، عرض لازم کرت را برای تأمین دبی ورودی واحد قابل قبول، تعیین می کند. به سبب وابستگی نسبت به پیشروی و یکنواختی به طول کرت، دبی ورودی واحد بر آنها نیز اثر می گذارد.

آبیاری نواری

آبیاری نواری (روی خطوط تراز، شیب دار و هدایت شده) نوار شیب داری از زمین را شامل می شود که ضرورتاً در جهت عرض نوار مسطح بوده و برای جلوگیری از پخش و فرار جانبی آب به وسیله مرزهایی (خاکریز، خاک پشته، پشته و …) محدود شده است. مرزها معمولاً برای تسهیل عملیات شخم زنی، به صورت موازی احداث می شوند. اما این مورد برای آبیاری، به ویژه برای نوارهای روی خطوط تراز الزامی نیست. دبی نسبتاً بزرگی از بالا دست نوار پیش می رود. پساز آن که بین تمامی عوامل مربوط (دبی واحد ورودی، کمبود رطوبت خاک، سرعت نفوذ، زمان پسروی و طول نوار) ارتباط مناسبی برقرار شد، اگر هدف حذف رواناب باشد، جریان آب در خاک های با نفوذپذیری کم هنگامی که جبهه پیشروی آب حدود 6/0 طول کرت را طوی کرده باشد در خاک هایی با نفوذپذیری زیاد پس از طی 9/0 طول نوار قطع می شود. انتهای پایینی نوار با رواناب موقتی ذخیره شده در بالا دست ابیاری می شود. می توان مقدار ناچیزی رواناب (حدود 10 درصد) داشت و دو انتهای بالایی و پایینی غالباً نسبت به بخش میانی کمتر آبیاری می شوند. برای رسیدن به این حد، لازم است که ترکیب ویژه ای از تخلیه رطوبت خاک و دبی جریان به وجود آید.

روش آبیاری نواری دارای انواع بسیاری است که مختصراً در زیر ارایه می شوند:

نوارهای روی خطوط تراز.

در این روش، نوارها با شیب طولی کم، موازی با خطوط تراز طراحی می شوند، این نوارها معمولاً برای کاهش عملیات تسطیح و ایجاد پشته های کوچک و باریک و احداث می شوند. این نوارها، به طور معمول مستقیم نیستند، بلکه خط تراز را دنبال می کنند.

نوارهای شیب دار.

در این روش، نوارها با شیب یکنواخت در جهت طولی و معمولاً با شیب صفر در جهت عرضی (عمود بر جهت جریان) تسطیح می شوند. عملیات احداث نوارهای شیب دار نسبت به سایر انواع آبیاری نواری به جابجایی مقادیر بیشتری خاک نیاز دارد. تغییرات کوچک در شیب طولی و جانبی قابل چشم پوشی است. این روش معمول ترین شکل آبیاری نواری جدید است زیرا که امکان تسطیح زمین در آن با استفاده از تجهیزات لیزری امکان پذیر است.

نوارهای هدایت شده.

در این روش، حجم عملیات تسطیح کمتر بوده و در خاک های کم عمق و توپوگرافی غیر یکنواخت به کار برده می شود. نوارها تقریباً به صورت مستقیم و در جهت شیب، با تبعیت از توپوگرافی زمین، با عملیات خاکبرداری و خاکریزی کم و معمولاً عرض باریک برای کاهش یا حذف شیب عرضی طراحی می شوند. ابعاد نوار غالباً چنان اصلاح می شوند که با توجه به منحنی پسروی آب، حرکت آب در آن بیشتر شبیه آبیاری شیاری باشد تا نواری. شکل 3-2- آبیاری نواری همراه با مرزهای مرتفع، (دیواره های کوتاه افقی از حرکت آب به شکل غیر دلخواه جلوگیری می کنند)در تمامی انواع آبیاری نواری، سطح زمین غرقاب می شود. این مسأله در برخی خاک های به تولید قشر سخت می انجامد. چنین لایه سختی مانع جوانه زنی دانه ها خواهد شد. برای برخی گیاهان ، خیس شدن گیاه با توجه به قارچ ها و بیماری هایی که در این زیست محیط رشدمی کنند مخرب است. این مسأله در خاک هایی با بافت ریزتر که رطوبت را

حفاظت دیواره های رودخانه ها در مقابل عوامل هیدرولیک جریان

حفاظت دیواره های رودخانه ها در مقابل عوامل هیدرولیک جریان

عوامل هیدرولیکی جریان بخصوص در دیواره های با مواد غیر چسبنده Bnak failure یا مطبق Non cobesive  نقش اساسی را در تخریب و گسیختگی دیواره ها دارند.

افزایش دبی ,  سرعت و تنش برشی جریان باعث فرسایش سطحی دیواره  و آبشکستگی محل پنجه آن می گردد.

افت ناگهانی سطح آب بعد از وقوع سیلاب سبب ایجاد نیروی تراوش و زیر شویی مواد اولیه می شود.

حفاظت با ماشین های اسقاطی Automobile boidiess:

در این روش ماشین های اسقاطی به طور تصادفی در کناره و روی دیواره قرار گرفته می شود و با کابلهای سیمی و مقاوم بهم وصل شده و از طریق لنگرگاه سازی در ساحل یا دیواره در موقعیت خود محکم میگردند.با گذشت زمان و رسوب گیری تدریجی و تثبیت گیاهی حفاظ فوق به تدریج تثبیت خواهد شد.

این روش گرچه مسله وجود بی رویه ماشین های اسقاطی را به نحو مطلوبی حل میکند ولی کناار رودخانه نیز شرایط بی منظره ای را پدید خواهد آورد.

از پایان نامه روشهای اصلاح مسیر و حفاظت کناره های رود خانه -استاد دکتر محسن محسنی ساروی-دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران(مهندسی منابع طبیعی-مرتع و آبخیز داری)-در   56 صفحه .  نوشته شده توسط محمد آروین-مدیریت وب لاگ کشاورز تنها).در تاریخ 1386/2/9  ساعت 10 صبح.

این مطلب نیز همچون بیشتر دیگر مطالب وب لاگ کشاورز تنها از کتب کشاورزی.جزوات درسی.جزوات کاربردی. جمع آوری و نوشته شده است و برای وارد کردن این مطالب از جزوات و کتاب ها به اینترنت زحماتی کشیده می شود پس لطفا برای استفاده از این مطالب  در سایت یا وب لاگ خود منبع را ذکر کنید

آبیاری سطحی

 آبیاری سطحی

روش هاي هدايت آب در سراشيبي

شيار(Furrow) : كانالهاي كوچكي كه با انتقال دادن خاك از كف شيار به لبۀ شيار ساخته مي شود. آب روي زمين معمولاً در شيار قرار دارد. قسمت هاي تقاطع شيار در طي زمين منجربه ايجاد طرح سينوسي مي شود.
پشته(Bed) : همانند شيار؛ با اين تفاوت كه لبه هاي پهن تر از كف شيار هستند و سر آن ها اغلب مسطح است. بطور معمول، دو رديف كشت در بستر كشت مي شود.
جويچه(Corrugation) : جويچه، تا حدي آب را به سمت سراشيبي هدايت مي كند. اما، آب جاري معمولاً از آن بلندتر است.
جويبار(Rill): جويچۀ كوچك
حاشيه يا خاكريز حاشيه اي(Border or Border dike) : خاكريز مورد استفاده بمنظور نگهداري آب در نواري از زمين كه موازي با جهت جريان آب رانده مي شود (مثل سراشيبي)
حوضچۀ حاشيه اي (Border check): خاكريزهاي كوچكي كه در نوار حاشيه اي عمود بر حاشيه هايي كه آب را از كنارۀ نوار به ميان برگشت مي دهند؛ ساخته مي شوند. اين خاكريزها بمنظور غلبه بر تأثيرات كانال هاي sidefall و borrow در طول حاشيه كه از ساختار حاشيه اي ناشي مي شود؛ استفاده مي شوند. (توجه: تعريف واحدي وجود ندارد. گاهي حوضچۀ حاشيه اي به معناي خاكريز در انتهاي مسير است.)
(منبع: (www.uswcl.ars.ag.gov

 طبقه بندي روش هاي آبياري سطحي

يك روش واحدي براي طبقه بندي روش هاي آبياري سطحي وجود ندارد. در يك طرح دو نوع وجود دارد- آن هايي كه از شيار براي هدايت آب استفاده مي كنند و آن هايي كه چنين نيستند. در هركدام، روش هايي را مي توان تعريف نمود كه در درجۀ كنترل آب و مقدار شيب متفاوت هستند. در ذيل چنين آمده اند:
در آبياري سطوح شيبدار، چه در هدايت آب در جهت شيب و چه در كنترل جريان در طي پهناي مجموعۀ آبياري، توجه بيشتري داشت. اين اقدامات، اغلب بر اقدامات زراعي و نياز نيروي كار براي رسيدن به عملكرد بيشتر، چيرگي دارد. برخي از اين اقدامات در ذيل توضيح داده مي شوند. در صورتيكه شيب حذف شود؛ اين اقدامات ديگر لازم نيستند. يا حداقل تفاوت فاحشي دارند. لذا، حوضچه هاي مسطح، با تمايز كم بين اينكه شيارها در حوضچه استفاده مي شوند يا خير؛ اغلب در نوع متفاوتي از آبياري سطحي قرار داده مي شوند.
حوضچه ها و رديف هاي حاشيه اي
آبياري با جريان طبيعي و احداث خاكريز:
_ بدون قابليت اندازه گيري پيشرفت يا پس رفت
شيب دار
_ جريان معمولاً به عمق متوسطي مي رسد
_ معمولاً بي انتها يا تا حدي مسدود است. اما
_ اگر مسدود باشد، آب در طول كوتاهي مانداب مي شود.
كم شيب
_ معمولاً مسدود
_ فقط تا حدي در عمق متوسط
_ آب در بخش قابل توجهي از طول مانداب مي شود
_ افت كوچكتر يا مساوي نصف كسري مجاز مديريتي(MAD)  مي باشد.
حوضچۀ مسطح
_ بطور تئوري است
_ هيچ شيبي در هيچ جهتي
_ ممكن است سطح مواج باشد و مسطح نباشد (مثل شاليزار)
جويچه ها
جويچه ها و جويچه هاي تراز
_ بدون قابليت اندازه گيري پيشرفت يا پس رفت
شيب دار
_ معمولاً بطور گروهي باز يا مسدود است.
_ عرض شيب يكنواخت است.
_ به عمق متوسط رسيده است.
_ از هرز آب مجدداً استفاده مي شود.
_ از لحاظ برگشت دهي آب يا نوسان، كارآمد است.
كم شيب
_ بطور انفرادي يا گروهي مسدود شده اند.
_ شيب عرضي يكنواخت است.
_ افت، كوچكتر يا مساوي با نصف MAD است.
_ فقط عمق متوسطي بدست مي آيد.
مسطح
_ هيچ شيبي در طول مسير وجود ندارد.
_ اگر شيب عرض و جود داشته باشد، آب به شيارهاي منفرد يا گروهي تغذيه مي شود.
_ در غير اينصورت، انتهاي شيار باز بوده و هيچ كنترل جرياني بر شيارهاي منفرد (شيارهاي حوضچه مسطح) انجام نمي گيرد.
(منبع: (www.uswcl.ars.ag.gov

روش هاي آبياري مسطحه (غير شيبدار)
آبياري حوضچه اب مسطح: آبياري سطحي بوسيلۀ سطوح غرقابي زمين مسطح؛ توسط خاكريزها احاطه مي شود. حوضچه ها را مي توان به هر شكلي و بدون شيب در هر جهتي ساخت. جريان را مي توان از هر نقطه اي وارد حوضچه كرد. هيچ زحمتي براي هدايت آب در حوضچه، كشيده نمي شود. اين روش به نام هاي مختلفي مشهور است (كه ديگر توصيه نمي شوند.) كه از اين قرار اند: حوضچه اي غرقابي، غرقابي حوضچه اي، آبياري حوضچه اي، و آبياري حوض-حوضچه اي
حوضچه هاي كشت هموار: آبياري حوضچه اي با محصول كشت شده در زمين هموار بدون شيار يا پشته هايي براي هدايت آب.
حوضچه هاي شياري يا پشته اي: آبياري حوضچه اي با محصولات كشت شده بر روي پشته ها يا لبه هاي شيار. حفره ها يا گودال هاي ثانويه در حوضچه، رديف و دو انتها را بهم مي پيوندد.
آبياري شياري مسطحه: روش ابياري سطحي كه شيارهاي منفرد در جهت آبياري تسطيح شده اند. شيارهاي مجاور، معمولاً بلندي متفاوتي دارند (مانندsidefall). آب در شيارهاي منفرد (يا گروه كوچكي از شيارها بستگي دارد به مقدار sidefall و يا سرعت جريان موجود) تغذيه شده و نگهداري مي شود.
آبياري پل تراز (Contoure levee) (مثل شاليزارها): روش آبياري كه بطور معمول ، سطوح بي نظم زمين با ايجاد خاكريز بر خطوط تراز تقسيم مي شوند. فواصل خطوط تراز، معمولاً 10 تا 60 سانتي متر است. تفاوت در ارتفاع حوضچه ها، معمولاً بين 0 تا 20 سانتي متر استكه 0 تا 5 سانتي متر ارجحيت دارد.
(منبع: ( www.uswcl.ars.ag.gov

آماده سازي زمين

مقدمه

آماده سازي مناسب زمين مهمتري عامل در روش آبياري سطحي. اين كار با خاكبرداري قسمت هاي برجستۀ زمين و منتقل كردن آن ها به قسمت هاي گود و در نتيجه ايجاد زميني مسطح با شيبي يكنواخت انجام مي شود. در بيشتر موارد تنها لايۀ نازكي از سطح خاك برداشته مي شود (200 ميليمتر يا كمتر)، لكن همين كار بايستي با دقت بسيار انجام شود. حتي يك اختلاف ارتفاع جزئي در سطح زمين مي تواند موجب توزيع ناقص آب و كاهش راندمان آبياري شود.
با آماده سازي مناسب زمين:
راندمان آبياري افزايش مي يابد.
نحوۀ توزيع آب بهبود مي يابد.
فرسايش خاك كم مي شود.
جمع شدن آب در يك جا كاهش مي يابد.
آماده سازي زمين تسطيح ناميده مي شود. اما گاهي ممكن است علاوه بر تسطيح زمين، شيب دار كردن آن نيز لازم باشد كه اين عمل را شيب بندي مي نامند. مثلاً در مورد نوارها و شيارها، زمين شيب بندي مي شود.

عوامل مؤثر در آماده سازي زمين

طرح يك نقشه براي اماده سازي زمين كاريست پيچيده و معمولاً وظيفۀ يك مهندس مجرب و خاكشناس است. اين متخصصان بايستي در مورد اندازۀ زميني كه قرار است اماده سازي شود و شيب لازم براي ان (شيب بندي) تصميم بگيرند. بطوريكه:
مقدار خاكبرداري با خاك ريزي يكسان باشد.
كمترين مقدار خاك جابجا شود.
اين كارها مستلزم بررسي دقيق عوامل زير است:
نوع خاك
توپو گرافي زمين
روش آبياري
ميزان بارندگي
شيوۀ زراعت
(منبع: آبياري سطحي: سيستمها و نحوۀ كاربرد آنها/ملوين كي؛ [ترجمۀ] محمد حسيني ابريشمي، امين عليزاده. – مشهد: آستان قدس رضوي، مؤسسۀ چاپ و انتشارات. 1376.)

تجهيزات
براي آماده سازي زمين معمولاً در هريك از مراحل زير تجهيزات مخصوصي مورد نياز است:
پاكسازي علفزار
شيب بندي
تسطيح

پاكسازي علفزار

موقعي كه زمين تازه اي براي آبياري در نظر گرفته مي شود، پاكسازي كامل آن از بوته، درخت و ريشه ضروريست.اگر وسعت زميني كه قرار است پاكسازي شود كم باشد؛ اين كار را مي توان بوسيلۀ تبر يا اره و سوزاندن چوب هاي جمع آوري شده انجام داد. اما مناطق وسيع را معمولاً با ماشين پاكسازي مي كنند. براي پاكسازي درختان و بوته هاي متراكم معمولاً از بولدوزر استفاده مي شود. بولدوزر تراكتور بزرگ شني دار است كه در جلوي آن تيغه اي براي هل دادن و جابجا كردن درختان وجود دارد. تيغه هاي ديگري نيز روي بولدوزر نصب شده است كه كار آن ها درآوردن ريشۀ درختان است. معمولاً آنچه را كه بوسيلۀ بولدوزر جمع آوري مي شود، مي سوزانند.

بوته هاي تنك را با كشيدن زنجيرهايي كه وزنه هايي به ان ها متصل است مي توان پاكسازي نمود. اين كار بين طريق انجام ميگيرد كه دو انتهاي يك زنجير سنگين و آهني را كه در وسط آن يك وزنۀ آهني بزرگ بسته شده است به بولدوزر مي بندند و آن را روي بوته ها مي كشند.
پس از پاكسازي بوته ها معمولاً زمين را شخم مي زنند تا بتوانند ريشۀ درختان را درآورند و خاك را نيز نرم كنند. براي انجام اين كار لازم است از بولدوزري استفاده شود كه به آن يك تيغۀ بزرگ آهني متصل باشد.(اين تيغه زيرشكن نام دارد)

با چنين بولدوزري مي توان خاك را تا عمق 70 سانتيمتر برهم زد و آن زرا نرم نمود.

شيب بندي
براي جابجايي حاكها در مسافت هاي كوتاه (كمتر از 100 متر) نيز مي توان از بولدوزر استفاده كرد. تيغۀ بزرگ و آهني بولدوزر خاك را به جلو هل مي دهد. اين طريق شيب بندي بسيار ارزان تمام مي شود اما خيلي دقيق نيست.
براي جابجايي خاك در مسافت هاي طولاني معمولاً بهتر است از اسكريپر استفاده شود كه خاك را از روي زمين برمي دارد و به مكان ديگري منتقل مي كند. اسكريپر يك تراكتور چرخ دار يا شني دار است كه داراي يك مخزن بزرگ يا اسكريپر است و خاك را پس از حفاري به محل ديگري منتقل مي كند. سرعت اسكريپر چرخدار بيشتر از نوع شني است. اما قدرت كمتري دارد. موقعيكه اسكريپرها قادرند در يك مرحله 10 تا 30 متر مكعب خاك را جابجا كنند. روي اسكريپر هاي مورد نظر سيستم هاي هيدروليكي مخصوصي نصب شده است كه راننده را قادر مي سازد تا عمق خاكبرداري را در ضمن حفاري زمين و عمق خاكريزي را هنگام تخليۀ خاك كنترل كند. استفاده از اين گونه ماشين ها تنها در مناطقي كه مساحت آن ها بيشتر از 4 هكتار باشد مناسب است. آماده سازي زمين با اسكريپر دقيقتر از بولدوزر است. اما دقت عمل اسكريپر ها هم براي زميني كه قرار است آبياري شود؛ كافي نيست. پستي و بلندي زمين نسبت به سطح مورد نظر ممكن است بين 100-+ ميلي متر باشد. واضح است كه در چنين مواردي استفاده از اسكريپر وضع را بدتر خواهد كرد.

تسطيح
با گريدر يا تسطيح كنندۀ زمين، آماده سازي خاك دقيقتر انجام مي شود. با اينگونه ماشين ها مي توان پستي و بلندي زمين را تا25-+ ميلي متر نسبت به شيب مورد نظر آماده كرد. البته اين كار بيشتر به مهارت راننده بستگي دارد. در اكثر موارد، استفاده از چنين ماشين هايي براي تسطيح زمين بمنظور اجراي روش آبياري مناسب است.
تسطيح كننده ها در هموار كردن نهايي زمين مورد استفاده قرار مي گيرند و يك شاسي چرخدار بلند بطول حدود 8 متر دارند. روي شاسي مزبور تيغه اي نصب مي كنند كه قسمت بالاي آن برخلاف تيغۀ بولدوزر به جلو خم شده است. چرخ هاي ماشين از روي زمين تسطيح شده مي گذرند و خاك را مي كوبند. درنتيجه زمين مزروعي مناسبي براي زراعت و نهال كاري اماده مي شود.
(منبع: آبياري سطحي: سيستمها و نحوۀ كاربرد آنها/ملوين كي؛ [ترجمۀ] محمد حسيني ابريشمي، امين عليزاده. – مشهد: آستان قدس رضوي، مؤسسۀ چاپ و انتشارات. 1376.)

تاثير آبياري بر رشد گياهان

تاثير آبياري بر رشد گياهان

 كم آبي در گياهان به صورت علايمي مانند توقف رشد , كوچكتر شدن برگ , كوتاه شدن فاصله ميان گره ها , بد شكل شدن برگ ها , سوختگي حاشيه برگ ها و ريزش برگ در گياهان حساس به ريزش برگ مشاهده مي شود . علايم كمبود آب در گل داوودي شامل تيره شدن برگ ها و در بگونيا به صورت خاكستري شدن برگ ها ديده مي شود.

پر آبي به صورت علايمي مانند افزايش ارتفاع گياه , آبدار شدن ساقه و نرم و شكننده شدن و گاهي پژمردگي و مرگ گياه (در معرض نور ) , كاهش اكسيژن و صدمه به ريشه و عدم جذب آب و مواد غذايي و در نهايت پژمردگي و توقف رشد نمايان مي شود . پر آبي به معني مصرف بيش از حد آب در هر دور آبياري نيست بلكه نشان دهنده تكرار دفعات استفاده از آب است . در زمستان گياهان در مدت طولاني در معرض آب و هواي ابري هستند و معمولا يك يا دو روز در معرض هواي آفتابي قرار مي گيرند . گياهاني كه به نور كم عادت كرده اند نمي توانند به سرعت به شدت نور زياد پاسخ دهند در نتيجه مقدار آب كمي كه از طريق ريشه ها جذب مي شود نمي تواند مقدار آب از دست رفته از طريق تعرق را جبران نمايد و پژمردگي اتفاق مي افتد در اين حالت ممكن است تصور شود كه گياه به آبياري نياز دارد ولي آبياري مشكل را حادتر مي كند . كندن خاك نشان مي دهد كه خاك مرطوب اما سرد است . پس سرما عامل اصلي است و ريشه ها نمي توانند آب جذب كنند .

زمان آبياري : مديريت آبياري عامل اصلي در موفقيت كشت است . نياز هاي رطوبتي گياه با مرحله رشد فرق مي كند و داننهال نسبت به گياه بالغ به آب كمتري نياز دارد . فصل سال بر ميزان آب مورد نياز موثر است . ميزان نياز آبي در تابستان بيشتر از زمستان است . نوع بستر رشد به كار رفته , سيستم حرارتي , نوع گلدان و نوع محصول نيز بر ميزان نياز آبي موثر است . بهترين روش براي راهنمايي كشاورز براي آبياري استفاده از تجربيات سال هاي گذشته است كه چه مقدار آب مصرف شده و واكنش گياه به آن چگونه بوده است . ساده ترين روش استفاده از تانسيومتر است .

بايد در زمان مناسب زمين يا گلدان را به خوبي آبياري كرد . آبياري ناقص (مثلا اگر نصف آب مورد نياز داده شود) باعث مي شود فقط نيمه بالايي سطح خاك خيس شده و نيمه ديگر آن خشگ باقي بماند و گياه زود تر از موعد مقرر نياز آبياري مجدد پيدا مي كند . و تكرار اين عمل باعث صدمه به ريشه واز بين رفتن آن مي شود . مقدار آب خارجي از گلدان بايد حدود 15 – 10 درصد آب داده شده به گلدان باشد تا باعث شستشوي املاح از خاك و جلوگيري از تجمع آن شود .

به طور كلي هر متر مربع بستر كشت به عمق 1 سانتي متر به 1/1 ليتر آب و هر متر مربع كاشت با 18 سانتي متر عمق به 20 ليتر آب نياز دارد .

 PH آب آبياري : بهترينPH بين 5/5 تا 7 متغير است . خاك اره نرم و ظروف تورب يا پيت باعث كاهش PH آب و اسيدي شدن آن مي شود .

 سيستم هاي آبياري : در گلخانه ها روش هاي مختلفي جهت آبياري گياهان مورد استفاده قرار مي گيرد كه مهمترين آن ها به اختصار شرح داده مي شود .

 آبياري دستي :آبياري دستي ابتدايي ترين و متداول ترين روش است . از معايب آن مي توان به زياد شدن هزينه كارگري . اتلاف وقت , شسته شدن خاك و پاشيدن گل روي شاخساره گياهان اشاره نمود . در اين روش بايد تمام گلخانه را لوله كشي كرد و شير هاي آب در دو طرف سطح زمين انجام شود چون فشار آب موجب شسته شدن سطح خاك و فشردگي آن مي شود . با استفاده از سر شيلنگ فشار آب كاهش مي يابد .

آبياري قطره اي : در اين روش آبياري از لوله پلاستيكي و پلي وينيل كلريد استفاده مي شود (لوله نوع دوم نيازي به قيم نداشته و لنگر نمي اندازد) . بسته به دما , نوع خاك و گياه حدود يك ليتر آب در متر مربع لازم است . از مزاياي اين روش مي توان به شسته شدن نمك خاك , صرفه جويي در آب از طريق پخش مستقيم آب در اطراف ريشه و تسهيل كوددهي اشاره كرد .

 آبياري مه افشاني يا ميست :در اين روش پخش آب به صورت قطرات ريز در محيط كشت برخي از گياهان زينتي و قلمه ها صورت مي گيرد . پخش متناوب آب باعث كاهش دما و افزايش رطوبت در اطراف قلمه ها و در نهايت پايين آمدن تبخير و تعرق مي شود .

 آبياري زير زميني : در اين روش با خاصيت كاپيلاريته آب بيشتري در دسترس گياهان قرار مي گيرد . در روش كشت مستقيم گياه , در قسمت تحتاني يك لوله سفال به شكل 8 قرار داده مي شود . كف بستر مقداري سنگريزه ريخته و به آن خاك اضافه مي كنند و سپس گياهان را داخل آن مي كارند . در بهار و تابستان و اوايل پاييز با غرقاب كردن بستر آبياري انجام مي گيرد و مازاد آب خارج مي شود . روش هاي ديگر آبياري بستر كشت گياهان گلخانه ي از روش هاي ذيل نيز استفاده مي شود : آبياري باراني , آبياري ثقلي(ميكرودريپ), آبياري نوراني, مه پاشي ديناميكي